Ηρωικό κάλλος

Στην ενότητα αυτή προβάλλεται το πνεύμα της αυτοθυσίας για χάρη του κοινού καλού, οι πράξεις ηρωισμού στον πόλεμο και την ειρήνη, ενίοτε σε συνδυασμό και με τη φυσική ομορφιά. Οι ήρωες βρίσκονται ένα επίπεδο πάνω από τους κοινούς θνητούς και συχνά γίνονται ημίθεοι.

Περίοπτη θέση κατέχει ο κατεξοχήν ήρωας της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας, ο Ηρακλής, και ακολουθούν άλλοι ονομαστοί ήρωες όπως ο Αχιλλέας και ο Μελέαγρος, αλλά και η Αταλάντη, η φημισμένη και πανέμορφη κυνηγός. Οι Αμαζόνες, οι γυναίκες πολεμίστριες, είναι και αυτές παρούσες, ενώ υπάρχουν αγαλμάτια και παραστάσεις οπλιτών.

ΚΑΛΛΟΣ. Η Υπέρτατη Ομορφιά | Ηρωικό κάλλος

Video: Alaska Films

Ηρωικό κάλλος

Πήλινος ερυθρόμορφος αμφορέας. Η εντυπωσιακή μορφή του Αχιλλέα, η οποία ταυτίζεται από την επιγραφή ΑΧΙΛΛΕΥΣ, εμφανίζεται να στηρίζεται στο μακρύ και λοξά τοποθετημένο δόρυ, σύμφωνα με τον τύπο του ήρωα πολεμιστή.

Πήλινος ερυθρόμορφος αμφορέας. Η εντυπωσιακή μορφή του Αχιλλέα, η οποία ταυτίζεται από την επιγραφή ΑΧΙΛΛΕΥΣ, εμφανίζεται να στηρίζεται στο μακρύ και λοξά τοποθετημένο δόρυ, σύμφωνα με τον τύπο του ήρωα πολεμιστή.

Από το Vulci.
Γύρω στο 445/440 π.Χ.
Μουσεία του Βατικανού, Museo Gregoriano Etrusco 16571.
© Musei Vaticani – Museo Gregoriano Etrusco.

Μύθος και πραγματικότητα συμπλέκονται στις επιλεγμένες μορφές των έργων  που περιλαμβάνονται εδώ. Οι ήρωες βρίσκονται ένα επίπεδο πάνω από τους κοινούς θνητούς και συχνά γίνονται ημίθεοι. Δεν θα μπορούσε να λείπει ο ευεργέτης των ανθρώπων και πρότυπο της σωματικής ρώμης, ο Ηρακλής, που αποτυπώνεται πάνω στη μελανόμορφη λήκυθο του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης στον αντιπροσωπευτικό μύθο του, στην πάλη του με τον λέοντα της Νεμέας. Περίοπτη θέση κατέχει ο αττικός ερυθρόμορφος αμφορέας από το Βατικανό. Στο αγγείο παριστάνεται ο Αχιλλεύς, ο αδιαμφισβήτητος πρωταγωνιστής της Ιλιάδος, μέσα στην πανοπλία του να κρατά δόρυ ακουμπισμένο στον αριστερό ώμο. Μνημειακός, μόνος πάνω στη στιλπνή μελαμβαφή επιφάνεια του αγγείου, έχει τις αναλογίες και το «μέγεθος» του γνωστού δορυφόρου του Πολυκλείτου των μέσων του 5ου αι. π.Χ., που μάς είναι γνωστός από αντίγραφα.

Ωστόσο, το μικρό χάλκινο αγαλματίδιο των Αμπελοκήπων Αθηνών που αντιγράφει στα ρωμαϊκά χρόνια, σε μικρή κλίμακα, το χαμένο σήμερα πρωτότυπο έργο του Πολυκλείτου είναι ικανό να χαρίσει στον επισκέπτη μιαν ιδέα της σύλληψης του μεγάλου καλλιτέχνη των κλασικών χρόνων και των εξαιρετικών αναλογιών του έργου που αποτέλεσε τον «Κανόνα» για ανάλογες δημιουργίες εφεξής. Ένα ακόμα ηρωικό πρόσωπο που πράττει για το κοινό καλό, διακινδυνεύοντας τα νιάτα και την ομορφιά του, είναι ο Μελέαγρος, που κυνήγησε και σκότωσε τον Καλυδώνιο κάπρο. Μια ιδέα του ήρωα μάς χαρίζει μια εξαιρετική μαρμάρινη κεφαλή από το ηρώο της Καλυδώνος. Πρόκειται για έργο κατά τα γλυπτά πρότυπα του περίφημου Σκόπα, με τον νεαρό άνδρα που, παρά τις φθορές και συμπληρώσεις στο κάτω μέρος του προσώπου, αποπνέει δύναμη, σφρίγος και ένταση. Το έντονο και σταθερό βλέμμα αποδίδει με μοναδικό τρόπο την εσωτερική δύναμη και ηρεμία του τραγικού ήρωα. Nιάτα και αρρενωπή ομορφιά συνενώνονται με μιαν αριστοκρατικότητα και ευγένεια, όπως τουλάχιστον την φανταζόταν ο γλύπτης-δημιουργός των ελληνιστικών χρόνων.

Αλλά και οι νεαρές γυναίκες, μυθικές πολεμίστριες δεν λείπουν από τη σειρά της ενότητας. Στον ερυθρόμορφο αμφορέα του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου των αρχών του 4ου αι. π.Χ., η συμπρωταγωνίστρια του Μελεάγρου στην ιστορία με τον Καλυδώνιο κάπρο, η Αταλάντη, καθιστή, πλαισιωμένη πιθανότατα από τους Διόσκουρους, δεν χαρακτηρίζεται μόνον από την ομορφιά και τη σωματική της διάπλαση αλλά – όπως τουλάχιστον την παρουσιάζει ο μύθος– και από το θάρρος και την αγωνιστικότητά της. Νέες γυναίκες με πολεμικά χαρακτηριστικά, όπλα και περικεφαλαίες, ντυμένες με κοντούς χιτωνίσκους ή αναξυρίδες (είδος ανατολίτικων στενών, μακρών παντελονιών), παρελαύνουν εδώ σε αγγειογραφίες, όπως λ.χ. στην πολύχρωμη πελίκη της Αμφίπολης που κοσμείται με σκηνή Αμαζονομαχίας. Οι Αμαζόνες εγγράφονται στον ηρωικό-μυθικό κόσμο της ελληνικής αρχαιότητας ήδη από την εποχή του Ομήρου ως ισάξιες με τους άνδρες στον πόλεμο και στο κυνήγι.

Το απαράμιλλο ηρωικό ήθος – κάλλος των ακατάβλητων αυτών πολεμιστριών, τόσο στους μύθους όσο και στην εικαστική τους απόδοση από τους κλασικούς χρόνους και εξής, συναρτάται και με την ωραιότητα της μορφής τους. Στο ίδιο πλαίσιο της μάχης των Αμαζόνων με τους Έλληνες, ο αριστουργηματικός μαρμάρινος κρανοφόρος πολεμιστής από το δυτικό αέτωμα του ναού της Αθηνάς Μακίστου, σήμερα στο Μουσείο του Πύργου, παρουσιάζεται εδώ.

Παρά την αποσπασματική του διατήρηση, η σωματική του διάπλαση, η ένταση των μυώνων και τα προτεινόμενα χέρια του, τα αρμονικά χαρακτηριστικά του προσώπου του, παρά την ένταση της μάχης, όλα παραπέμπουν στο πρότυπο του καλοῦ κἀγαθοῦ, του συνδυασμού της σωματικής ρώμης, της ομορφιάς σε συνδυασμό με την αρετή, την προσφορά της ίδιας της ζωής για την υπεράσπιση του κοινού, όπως το θέλει ο Τυρταίος.

Άποψη της Έκθεσης

Άποψη της Έκθεσης

Φωτό. Πάρις Ταβιτιάν © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
Πήλινος ερυθρόμορφος αμφορέας. Στην κύρια όψη παριστάνεται η Αταλάντη στο κέντρο μιας ομάδας κυνηγών πριν ή μετά το κυνήγι του Καλυδωνίου κάπρου.
1

Πήλινος ερυθρόμορφος αμφορέας. Στην κύρια όψη παριστάνεται η Αταλάντη στο κέντρο μιας ομάδας κυνηγών πριν ή μετά το κυνήγι του Καλυδωνίου κάπρου.

Άγνωστης προέλευσης.
400 – 375 π.Χ.
Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Α 15113.
© ΥΠΠΟΑ/Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.
Χάλκινο αγαλμάτιο γυμνού κρανοφόρου νέου σε κυκλική βάση. Η στάση της μορφής και η απόδοση του γυμνασμένου και ρωμαλέου σώματος απηχούν τον «Δορυφόρο» του Αργείου γλύπτη Πολυκλείτου, που μεγαλούργησε φιλοτεχνώντας αγάλματα αθλητών και ηρώων τον 5ο αι. π.Χ.
2

Χάλκινο αγαλμάτιο γυμνού κρανοφόρου νέου σε κυκλική βάση. Η στάση της μορφής και η απόδοση του γυμνασμένου και ρωμαλέου σώματος απηχούν τον «Δορυφόρο» του Αργείου γλύπτη Πολυκλείτου, που μεγαλούργησε φιλοτεχνώντας αγάλματα αθλητών και ηρώων τον 5ο αι. π.Χ.

Από τους Αμπελοκήπους των Αθηνών.
Πρώιμοι αυτοκρατορικοί χρόνοι.
Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Χ 16785.
© ΥΠΠΟΑ/Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ελευθέριος Γαλανόπουλος.
Μαρμάρινη κεφαλή Μελέαγρου, κατά πρότυπο έργου του Σκόπα
3

Μαρμάρινη κεφαλή Μελέαγρου, κατά πρότυπο έργου του Σκόπα

Από το Ηρώο της Καλυδώνας.
Αρχές ή β΄ τέταρτο 1ου αι. π.Χ.
Αρχαιολογικό Μουσείο Αγρινίου ΑΜΑΛ 34.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Αιτωλοακαρνανίας και Λευκάδος/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.
Μαρμάρινος γυμνός κρανοφόρος πολεμιστής από την παράσταση της Αμαζονομαχίας στο δυτικό αέτωμα του ναού της Αθηνάς Μακίστου στη Σκιλλουντία.
4

Μαρμάρινος γυμνός κρανοφόρος πολεμιστής από την παράσταση της Αμαζονομαχίας στο δυτικό αέτωμα του ναού της Αθηνάς Μακίστου στη Σκιλλουντία.

Από τη Σκιλλουντία.
Αρχές 4ου αι. π.Χ.
Αρχαιολογικό Μουσείο Πύργου Λ 2099.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Ηλείας/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.
Πήλινη μελανόμορφη λήκυθος. Το αρωματοδόχο αγγείο διακοσμείται με τον πρώτο από τους δώδεκα άθλους του Ηρακλή, όπου ο δημοφιλής ήρωας αντιμετωπίζει τον λέοντα της Νεμέας.
5

Πήλινη μελανόμορφη λήκυθος. Το αρωματοδόχο αγγείο διακοσμείται με τον πρώτο από τους δώδεκα άθλους του Ηρακλή, όπου ο δημοφιλής ήρωας αντιμετωπίζει τον λέοντα της Νεμέας.

Άγνωστης προέλευσης.
Γύρω στο 500 – 490 π.Χ.
Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης ΣΠ 28.
© Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.
Φωτογραφία: Γιώργος Φαφαλής.

νέοισι δὲ πάντ᾿ ἐπέοικεν, ὄφρ᾿ ἐρατῆς ἥβης ἀγλαὸν ἄνθος ἔχῃ, ἀνδράσι μὲν θηητὸς ἰδεῖν, ἐρατὸς δὲ γυναιξὶ ζωὸς ἐών, καλὸς δ᾿ ἐν προμάχοισι πεσών.

για τους νέους όλα φαίνονται ωραία, όσο κατέχουν της ερωτικής νεότητας το λαμπερό άνθος: θαυμάσιος για τα μάτια των ανδρών και ερωτεύσιμος για τις γυναίκες όταν ζει, όμορφος όταν στη μάχη μπροστάρης πέφτει.
Τυρταίος

Αντικείμενα Ενότητας:
Ηρωικό κάλλος

error: Content is copyrighted