Καλλωπισμός

Στην ενότητα αυτή, με βάση την ομηρική περιγραφή του καλλωπισμού της Ήρας στο Ξ 169 – 186 της Ιλιάδος παρακολουθούμε τον γυναικείο και ανδρικό καλλωπισμό σε όλα του τα στάδια: το λουτρό, τη χρήση αρωμάτων και αλοιφών, την περιποίηση του προσώπου και του σώματος, την κόμμωση και, τέλος, την ένδυση και τον στολισμό.

Ξεχωρίζουν τα αγγεία με σκηνές πώλησης αρωμάτων, καθώς και σπάνιο παλαίτυπο με κείμενο του Θεοφράστου για την παρασκευή και χρήση των αρωμάτων της αρχαιότητας.

ΚΑΛΛΟΣ. Η Υπέρτατη Ομορφιά | Καλλωπισμός

Video: Alaska Films

Καλλωπισμός:
Λουτρό

Μαρμάρινο αγαλμάτιο Αφροδίτης απολουομένης

Μαρμάρινο αγαλμάτιο Αφροδίτης απολουομένης

Από την πόλη της Ρόδου.
1ος αι. π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Ρόδου 4685.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Γιώργος Κασιώτης

Πρωταγωνιστικό στοιχείο στη διαδικασία του λουτρού είναι το νερό, το οποίο φέρνουν από την κρήνη υδριαφόρες γυναίκες. Οι λεγόμενες «σκηνές στην κρήνη» πάνω σε αγγεία, κυρίως σε υδρίες, ήταν ιδιαίτερα δημοφιλείς από το 540 π.Χ. περίπου και εξής. Στις σκηνές αυτές εικονίζονται γυναικείες μορφές με πλούσια και επιμελώς τακτοποιημένα ενδύματα να γεμίζουν υδρίες με νερό από τις κρήνες και να τις μεταφέρουν πάνω στο κεφάλι τους. Οι παραστάσεις αυτές σχετίζονται άμεσα με τη χρήση του αγγείου, καθώς οι υδρίες αποτελούσαν το κατ’ εξοχήν σκεύος για τη μεταφορά του νερού από τις δημόσιες κρήνες στους οίκους τους. Πήλινα ειδώλια υδριαφόρων απαντούν ως αναθήματα στα ιερά της Δήμητρας και παράγονται σε πολλά εργαστήρια κοροπλαστικής από τον 5ο έως τον 2ο αι. π.Χ.

Πήλινα ομοιώματα λουτήρων δείχνουν τη μορφή των πραγματικού μεγέθους λουτήρων που έχουν βρεθεί σε οικίες της αρχαιότητας, οι οποίοι αποτελούσαν είδος πολυτελείας και άνεσης ήδη από την Εποχή του Χαλκού. Η μορφή τους ως επί το πλείστον παραμένει ίδια έως και τους ελληνιστικούς χρόνους.

Παραστάσεις λουτρού ανδρών και γυναικών οπτικοποιούν τη διαδικασία αυτή σε λουτήρια και κρήνες. Εξαιρετική είναι η παράσταση λουόμενων γυναικών σε καπάκι χάλκινου πτυκτού (αναδιπλούμενου) καθρέπτη των ελληνιστικών χρόνων από την αρχαία Επίδαυρο. Οι σκηνές αυτές φέρνουν στο νου και την αισθησιακή εικόνα των εύμηρων (με ωραίους μηρούς) γυναικών που πλένονται ρίχνοντας νερό του ποταμού με τα απαλά τους χέρια πάνω στους ωραίους μηρούς και το σώμα τους, όπως την περιγράφει ο Αλκαίος : πάντροφ’ Ἄλι, ὅς ποταμῶν παρ’ ἄ[κταις] [ἦλθες ἤ παρ] πορφυρίην θάλασσαν… πολλαί παρθένικαι πέρ[εσταν] [καί κά]λων μήρων ἁπάλαισι χέρ[σι] [δέρ]μα θέλγονται τόθεν ὥς ἄλει[φαρ] [ἥμιο]ν ὕδωρ… («Άλι, είσαι το πιο όμορφο ποτάμι, όπως περνώντας τον Αίμο, χύνεσαι στην πορφυρή τη θάλασσα μέσ’ τη θρακιώτικη ροή σου αφρίζοντας με λαμπερούς/αστραφτερούς κυματισμούς· πολλές παρθένες σε σένα τρέχουνε το δέρμα των όμορφων μηρών τους να δροσίσουν με τ’ απαλά τους δάκτυλα, χύνοντας τα νερά σου μαλακά επάνω τους σαν λάδι»).

Ξεχωρίζει το μαρμάρινο γλυπτό της Αφροδίτης απολουομένης. Η θεά, ολόγυμνη, γονατιστή στο λουτρό της πλένει (ή στύβει) τα μαλλιά της. Η επιφάνεια του γλυπτού διατηρεί την όμορφη στίλβωσή της και τα χαρακτηριστικά του προσώπου της θεάς, όπου κυριαρχεί ένα φευγαλέο μειδίαμα, έχουν αποδοθεί αχνά. Το μαρμάρινο υστεροελληνιστικό (1ος αι. π.Χ.) αγαλμάτιο της λουόμενης ή απολουομένης Αφροδίτης από τη Ρόδο θεωρείται παραλλαγή ενός αγαλματικού τύπου του 3ου αι. π.Χ., τη γνωστή ως «Αφροδίτη Δοιδάλσα», από το όνομα του γλύπτη-δημιουργού εκείνου του πρωτότυπου έργου. Το ευχάριστο αυτό θέμα αντιγράφεται στην κεφαλή χρυσής περόνης και παρουσιάζει τη θεά να στύβει τα στεφανωμένα με διάδημα μαλλιά της μετά το λουτρό της. Τη θεά πλαισιώνουν τέσσερις καθιστοί Έρωτες. Ο καθένας κρατά και από ένα διαφορετικό αντικείμενο: ένα πτυκτό κάτοπτρο (καθρέφτη), μια φιάλη, ένα αλάβαστρο και μια πεταλούδα. Τη φιλοπαίγμονα διάθεση εκφράζει το πήλινο ειδώλιο οκλάζουσας γυναικείας μορφής που μιμείται τη λουόμενη Αφροδίτη, έχοντας χάσει αυτό που χαρακτήριζε τη θεά, τη σφριγηλή της σωματικότητα.

Άποψη της Έκθεσης

Άποψη της Έκθεσης

Φωτό. Πάρις Ταβιτιάν © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
Πήλινη μελανόμορφη υδρία με κεντρική παράσταση πέντε γυναικών σε κρήνη.
1

Πήλινη μελανόμορφη υδρία με κεντρική παράσταση πέντε γυναικών σε κρήνη.

Άγνωστης προέλευσης.
530 – 525 π.Χ. Μουσείο Παύλου και Αλεξάνδρας Κανελλοπούλου Δ 2499.
© ΥΠΠΟΑ/Μουσείο Παύλου και Αλεξάνδρας Κανελλοπούλου.
Φωτογραφία: Σωκράτης Μαυρομμάτης.
Πήλινο ειδώλιο πεπλοφόρου γυναίκας που μεταφέρει υδρία.
2

Πήλινο ειδώλιο πεπλοφόρου γυναίκας που μεταφέρει υδρία.

Από τις Λιβανάτες Φθιώτιδας. Κλασική περίοδος. Αρχαιολογικό Μουσείο Λαμίας Ε 3316.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Φθιώτιδος και Ευρυτανίας/ΟΔΑΠ
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.
Πήλινη αττική ερυθρόμορφη κύλιξ με σκηνές πα- λαίστρας.
3

Πήλινη αττική ερυθρόμορφη κύλιξ με σκηνές πα- λαίστρας.

Από το Chiusi (Σιένα). Γύρω στο 480 π.Χ. Φλωρεντία, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο 151659
© Museo Archeologico Nazionale di Firenze (Direzione regionale musei della Toscana).
Χρυσή περόνη με στέλεχος σε μορφή κίονα που επιστέφεται από κορινθιακό κιονόκρανο.
4

Χρυσή περόνη με στέλεχος σε μορφή κίονα που επιστέφεται από κορινθιακό κιονόκρανο.

Άγνωστης προέλευσης. 3ος αι. π.Χ. Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη 2062.
© Μουσείο Μπενάκη.
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.
Χάλκινο χυτό πτυκτό κάτοπτρο, αποτελούμενο από δίσκο κατοπτρισμού με κάθετο περιχείλωμα και κάλυμμα που φέρει έκτυπη παράσταση δύο λουόμενων μορφών.
5

Χάλκινο χυτό πτυκτό κάτοπτρο, αποτελούμενο από δίσκο κατοπτρισμού με κάθετο περιχείλωμα και κάλυμμα που φέρει έκτυπη παράσταση δύο λουόμενων μορφών.

Από την αρχαία Επίδαυρο.
Β΄ μισό 3ου – 2ος αι. π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Ναυπλίου ΜΝ 32208.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Αργολίδας/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ανδρέας Σαντρουζάνος.
Χρυσή περόνη με επίστεψη οκλάζουσας Αφροδίτης που στεγνώνει τα μαλλιά της μετά το λουτρό.
6

Χρυσή περόνη με επίστεψη οκλάζουσας Αφροδίτης που στεγνώνει τα μαλλιά της μετά το λουτρό.

Άγνωστης προέλευσης.
3ος αι. π.Χ. Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη 2062.
© Μουσείο Μπενάκη.
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.

Αντικείμενα Κατηγορίας:
Λουτρό

Καλλωπισμός:
Χρήση αρωμάτων και αλοιφών

Πήλινη μελανόμορφη πελίκη με σκηνή μυροπωλείου, πιθανώς έργο του Ζωγράφου του Πλουσίου

Πήλινη μελανόμορφη πελίκη με σκηνή μυροπωλείου, πιθανώς έργο του Ζωγράφου του Πλουσίου

Από την Città della Pieve (Περούτζια).
520 – 510 π.Χ.
Φλωρεντία, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο 72732. © Museo Archeologico Nazionale di Firenze (Direzione regionale musei della Toscana).

Βασικό στοιχείο σε όλη τη διαδικασία του καλλωπισμού ήταν ο αρωματισμός του σώματος, με αρώματα διάφορα, πολλά και ποικίλα, φτηνά ή ακριβά, απλά ή συνθετότερα, ονομαστά ή άγνωστα, εντόπια ή φερμένα από μακριά, όπως μαρτυρούν οι αρχαίες πηγές και δείχνει η ποικιλία των αρωματοδόχων αγγείων της αρχαιότητας. Με τα αρώματα αυτά κατ’ εξοχήν συνδέεται η Αφροδίτη, θεά της ομορφιάς, την οποία οι Χάριτες και οι Ώρες άλειφαν και αρωμάτιζαν τα ρούχα της με μύρα από ανοιξιάτικα λουλούδια. Από τα πιο γνωστά αρώματα ήταν το ρόδινον από τα τριαντάφυλλα, το κρόκινον από τον κρόκο, καθώς και το ίρινον από την ίριδα. Στα πιο ονομαστά και πολυτελή συμπεριλαμβάνεται το εξωτικό βρένθειον της Σαπφούς, το περίφημο άρωμα των Λυδών, το οποίο η ποιήτρια συσχετίζει με τον καλλωπισμό της Αφροδίτης.

Όσον αφορά στην ελληνική μυθολογική παράδοση, η στενή σχέση ανάμεσα στα αρώματα και την έννοια της ομορφιάς φαίνεται χαρακτηριστικά από τον αρχαίο ελληνικό μύθο που τα συνδέει με τη θεά Αφροδίτη και την Ωραία Ελένη, διαχρονικά πρότυπα και σύμβολα θεϊκού και ανθρώπινου κάλλους αντίστοιχα. Σύμφωνα με αυτόν, ο Πάρις έμαθε τα μυστικά της ομορφιάς της Αφροδίτης από τη Νύμφη Οινώνη, και αυτός με τη σειρά του τα μετέφερε στην Ελένη, η οποία, όταν επέστρεψε στην πατρίδα της τη Σπάρτη από την Αίγυπτο, όπου είχε βρεθεί μετά το τέλος του Τρωικού πολέμου, τα αποκάλυψε στις συμπατριώτισσές της και έτσι τέθηκαν οι βάσεις για την αρχαία ελληνική αρωματοποιία. Γι’ αυτήν μαθαίνουμε κυρίως από το έργο του Θεοφράστου Περί Οσμών.

Από τα πιο αγαπημένα σχήματα αρωματοδοχείων ήταν το αλάβαστρο, το αγγείο που πήρε το όνομά του από το υλικό του, το αιγυπτιακό αλάβαστρο, το οποίο διαδόθηκε και δημιούργησε κανόνα αρωματοδόχου αγγείου και από μέταλλο, πηλό, γυαλί ή φαγεντιανή. Σχήμα απλό και εύχρηστο συνόδευε πάμπολλες παραστάσεις καλλωπισμού και ομορφιάς, σε αγγεία ή επιτύμβιες στήλες.

Μια σειρά από αρωματοδόχα αγγεία άλλων σχημάτων τεκμηριώνει την ποικιλία και το ευφάνταστο των αρχαίων δημιουργών. Το πιο γνωστό και διαδεδομένο σχήμα, που αγαπήθηκε κυρίως από νεαρές ηλικίες και αθλητές, είναι ο απιόσχημος και ο σφαιρικός αρύβαλλος που ξεκίνησε από την Κόρινθο και κατέκλυσε τις αγορές της μητροπολιτικής και νησιωτικής Ελλάδας, καθώς και ολόκληρης της Μεσογείου. Ξεχωρίζουν, επίσης, το λύδιον, που ονομάστηκε έτσι από την καταγωγή του, το αρωματοδόχο σε σχήμα αμυγδάλου, που πιθανώς περιείχε αμυγδαλέλαιο, όπως και τα μικρά αρωματοδόχα σε σχήμα αχιβάδας.

Μοναδική είναι η ποικιλία σε σχήματα, υλικά και χρώματα μιας σειράς αρωματοδόχων ληκυθίων σε σχήμα προσώπου γυναικών, ανδρών πολεμιστών και μελών του ανθρωπίνου σώματος, καθώς και εκείνων με πλαστικές αποδόσεις θεοτήτων ανάμεσα στις οποίες ξεχωρίζουν Έρωτες και Νίκες.

Τέλος, ένα εξαιρετικό δείγμα λευκής ληκύθου με ζωγραφικές τεχνικές που παραπέμπουν στη μεγάλη ζωγραφική του 5ου αι. π.Χ.. Χαρακτηριστικό, ωστόσο, είναι το σπασμένο παράδειγμα  πλάι σε μία διατηρημένη ολόκληρη λήκυθο, που δείχνει ότι με αρωματισμένο έλαιο δεν γέμιζε ολόκληρο το αγγείο, αλλά μόλις μια μικρότερη υποδοχή εσωτερικά, φανερώνοντας όχι μόνον την εφευρετικότητα των αγγειοπλαστών, αλλά και το πολύτιμο και ακριβό της αξίας του αρώματος στην αρχαιότητα.

Εκτός, όμως, από τα αρωματικά έλαια που υπήρχαν σε υγρή μορφή, πολύ συνηθισμένες ήταν και οι αρωματικές αλοιφές, για τις οποίες υπήρχαν ειδικά αγγεία, διαφόρων σχημάτων και υλικών.

Άποψη της 'Εκθεσης

Άποψη της ‘Εκθεσης

Φωτό. Πάρις Ταβιτιάν © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
Πήλινη μελανόμορφη πελίκη με σκηνή πώλησης αρωματικού ελαίου, έργο του Ζωγράφου του Πλουσίου.
1

Πήλινη μελανόμορφη πελίκη με σκηνή πώλησης αρωματικού ελαίου, έργο του Ζωγράφου του Πλουσίου.

Από το Cerveteri.
520 – 510 π.Χ. Μουσεία του Βατικανού, Museo Gregoriano Etrusco 16518.
© Musei Vaticani – Museo Gregoriano Etrusco.
Πήλινο μυροδοχείο με γραπτή διακόσμηση και εγχάρακτη επιγραφή ΡΟΔΙΝΟΝ.
2

Πήλινο μυροδοχείο με γραπτή διακόσμηση και εγχάρακτη επιγραφή ΡΟΔΙΝΟΝ.

Από το βόρειο νεκροταφείο της Πύδνας.
Τέλη 4ου αι. – αρχές 3ου αι. π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης Πυ 1800.
© ΥΠΠΟΑ/Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ορέστης Κουράκης
Θραύσμα από το σώμα ενεπίγραφου αλαβάστρου από λευκό γύψο. Φέρει την επιγραφή ΚΡΟΚΟΣ, δηλωτική του περιεχομένου του αγγείου. Από τον κρόκο παρασκευαζόταν το κρόκινον έλαιον.
3

Θραύσμα από το σώμα ενεπίγραφου αλαβάστρου από λευκό γύψο. Φέρει την επιγραφή ΚΡΟΚΟΣ, δηλωτική του περιεχομένου του αγγείου. Από τον κρόκο παρασκευαζόταν το κρόκινον έλαιον.

Από Μακεδονικό Τάφο στον Άγιο Αθανάσιο Θεσσαλονίκης.
Τέλη 4ου αι. π.Χ. (325 – 300 π.Χ.). Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης ΜΘ 18182α.
© ΥΠΠΟΑ/Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ορέστης Κουράκης
Πήλινη λήκυθος λευκού βάθους. Στο χείλος διακρίνεται η γραπτή επιγραφή ΗΙΡΙΝΟΝ που δηλώνει ότι πρόκειται για μυροδόχο αγγείο. Το ίρινον, προερχόμενο από το φυτό ίρις, ήταν ένα από τα ονομαστά αρώματα της αρχαιότητας.
4

Πήλινη λήκυθος λευκού βάθους. Στο χείλος διακρίνεται η γραπτή επιγραφή ΗΙΡΙΝΟΝ που δηλώνει ότι πρόκειται για μυροδόχο αγγείο. Το ίρινον, προερχόμενο από το φυτό ίρις, ήταν ένα από τα ονομαστά αρώματα της αρχαιότητας.

Από τη Βοιωτία.
500 – 490 π.Χ. Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Α 12271.
© ΥΠΠΟΑ/Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Γιάννης Πατρικιάνος.
Δύο αλαβάστρινα αλάβαστρα.
5

Δύο αλαβάστρινα αλάβαστρα.

Από την Χερσόνησο.
Τέλη 4ου – 3ος αι. π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου Λ6128 και Λ6129.
© ΥΠΠΟΑ/Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ιωάννης Παπαδάκης-Πλουμίδης.
Πήλινο επίχρυσο αλάβαστρο.
6

Πήλινο επίχρυσο αλάβαστρο.

Από το ανατολικό νεκροταφείο της Πέλλας.
Αρχές 3ου αι. π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Πέλλας 1974/57.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Πέλλας/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ορέστης Κουράκης.
Γυάλινο αλάβαστρο
7

Γυάλινο αλάβαστρο

Από το νεκροταφείο του Δερβενίου.
Τέλη 4ου αι. π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης Α 44.
© ΥΠΠΟΑ/Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ορέστης Κουράκης.
Μαρμάρινη επιτύμβια στήλη Κόρης με αλάβαστρο.
8

Μαρμάρινη επιτύμβια στήλη Κόρης με αλάβαστρο.

Από τη Λάρισα. 480 – 450 π.Χ. Διαχρονικό Μουσείο Λάρισας 945.

καὶ πόλλω[ι λιπάρως] μύρῳ βρενθείου β[ασιληι]ῳ ἐξαλείψαο κα[λλίκομον κάρα]

και με βρενθείου μυρωδιά βασιλική έπαιρνες πλούσια κι’ έρραινες, την ομορφάμαλλη την κεφαλή
Σαπφώ

Αντικείμενα Ενότητας
Χρήση αρωμάτων και αλοιφών

Καλλωπισμός:
Περιποίηση προσώπου και σώματος

Πήλινη γυναικεία προτομή με καλλωπισμένο πρόσωπο.

Πήλινη γυναικεία προτομή με καλλωπισμένο πρόσωπο.

Από την ελληνιστική νεκρόπολη της Αμφίπολης.
Α΄ μισό 4ου αι. π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Αμφίπολης 3517.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Σερρών/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ορέστης Κουράκης.

Η περιποίηση του προσώπου και του σώματος αποτελούσε βασικό στοιχείο του καλλωπισμού, για το οποίο υπήρχαν εξειδικευμένα σύνεργα. Κάτοπτρα (καθρέφτες) με λαβή  ή αναδιπλούμενα, μαχαιρίδια, σπάτουλες, κοχλιάρια (κουτάλια), παλέτες χρωμάτων και ψιμυθίων, ενώ οι πυξίδες σε σχήμα αχιβάδας αποτελούν αναφορά στη θεά της ομορφιάς Αφροδίτη και στη γέννησή της από τη θάλασσα.

Σπάνιες είναι και οι απεικονίσεις όχι τόσο των κατόπτρων, τα οποία ανακρατούν συνήθως γυναίκες πάνω σε αγγειογραφίες, αλλά αυτές οι παραστάσεις όπου το πρόσωπο που καθρεφτίζεται αποδίδεται πάνω στο ίδιο το κάτοπτρο. Ξεχωρίζει η ερυθρόμορφη υδρία του Μουσείου Κανελλοπούλου με παράσταση καθημερινής σκηνής σε γυναικωνίτη ή σκηνής προετοιμασίας γάμου. Η μία εκ των δύο γυναικείων μορφών καθρεφτίζεται σε κάτοπτρο. Η παράσταση αποτελεί ένα από τα σπάνια έως σήμερα παραδείγματα ρεαλιστικής απεικόνισης ειδώλου σε κάτοπτρο. Στις απεικονίσεις αυτές οι καθρέφτες  προβάλλονται ως σύμβολο της θηλυκότητας, της ομορφιάς, της νεότητας, του ερωτισμού και της γονιμότητας.

Το ῥιπίδιον ή ῥιπίς (βεντάλια) ήταν πριν από όλα χρηστικό αντικείμενο, ανακούφιζε από την καλοκαιρινή ζέστη ή έδιωχνε τα ενοχλητικά έντομα. Από τον 5ο και 4ο αι. π.Χ. έγινε απαραίτητο εξάρτημα της γυναικείας κοσμητικής τέχνης, του γυναικείου στολισμού, αλλά και σύμβολο πολυτελούς βίου. Με ιδιαίτερα παραστατικό τρόπο απεικονίζουν τη χρήση των ριπιδίων τα ειδώλια των ελληνιστικών χρόνων από την Τανάγρα και άλλες περιοχές· οι κομψά ενδεδυμένες κυρίες κρατούν τα ριπίδιά τους, όχι τόσο για να κάνουν αέρα, όσο για να τονίσουν με τις κινήσεις του ριπιδίου τους τη χάρη και κομψότητά τους.

Το κόκκινο ψιμύθιο στις πυξίδες αναφέρεται ως κιννάβαρης, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις οφείλει το χρώμα του στο φυτό άγχουσα. Το λευκό και κιτρινωπό ψιμύθιο είναι το λευκό του μολύβδου (ανθρακικός μόλυβδος), ένα είδος πούδρας, την οποία οι γυναίκες χρησιμοποιούσαν για τη λεύκανση του προσώπου τους. Το ψιμύθιο παρασκευαζόταν με ειδικό τρόπο ως εξής: έκλειναν το πώμα με τον μόλυβδο μέσα σε ξύδι που έβαζαν στο κάτω μέρος του αγγείου, δημιουργούνταν η «σκόνη-μούχλα» πάνω στον μόλυβδο, την οποία έπαιρναν στη συνέχεια για να την πολτοποιήσουν και να τη φυλάξουν προφανώς σε άλλη πυξίδα, και επαναλάμβαναν τη διαδικασία μέχρι να αλλοιωθεί όλος ο μόλυβδος. Έπειτα, η πούδρα κυκλοφορούσε τυποποιημένη σε μικρά δισκία. Αν και ήταν γνωστό ότι είχε βλαβερή επίδραση στην επιδερμίδα, χρησιμοποιήθηκε ευρέως στην αρχαιότητα για τη λεύκανση του προσώπου, καθώς η ωχρή επιδερμίδα θεωρείτο πρότυπο ομορφιάς. Οι λευκές χρωστικές κάλυπταν ομοιόμορφα το πρόσωπο και του έδιναν φωτεινότητα και λάμψη. Το βιολετί ψιμύθιο χρησιμοποιείτο για να προσδώσει ρόδινη χροιά στις παρειές, ενώ το κυανό για τα βλέφαρα και τα μάτια. Ξεχωρίζει η πήλινη πυξιδίσκη από το ανατολικό νεκροταφείο της Πέλλας, στο εσωτερικό της οποίας διασώζεται και σήμερα η αποξηραμένη πλέον κρέμα αλλά και τα ίχνη των δακτύλων που την χρησιμοποίησαν για τελευταία φορά. Το στερεοποιημένο ψιμύθιο στο εσωτερικό της είναι μείγμα κόκκινης κιννάβαρης (κόκκινη χρωστική) με λευκό του μολύβδου. Το παράδειγμα αυτό της ανάμειξης λευκών και ερυθρών ορυκτών με σκοπό την παραγωγή μιας ροζ καλλωπιστικής ουσίας δεν είναι το μοναδικό, καθώς είχαν παρασκευαστεί αρκετά μείγματα χρωστικών για να δημιουργηθεί το συγκεκριμένο χρώμα. Αντίστοιχα, ακόμα θαρρεί κανείς, πώς περιμένει τα κρινοδάκτυλα της ιδιοκτήτριάς του η πήλινη πυξίδα από την Αμφίπολη (σήμερα στο Μουσείο Καβάλας) που περιέχει κομμάτι σφουγγαριού και ίχνη από την πούδρα καλλωπισμού.

Το αποτέλεσμα των πρακτικών του καλλωπισμού αποτυπώνεται στα καλλωπισμένα πρόσωπα των γυναικείων μορφών σε πολλά έργα της αρχαιότητας, που μεταφέρουν ολοκληρωμένη την εικόνα του γυναικείου κάλλους των αρχαϊκών, κλασικών και ελληνιστικών χρόνων. Ξεχωρίζει η πήλινη προτομή νεαρής γυναίκας από τη Σταυρούπολη, που φορά πέπλο ενώ στην κεφαλή φέρει καλύπτρα που σκεπάζει μέρος της πλούσιας ξανθής κόμης. Κόκκινο χρώμα τονίζει τα σαρκώδη χείλη και μαύρο τους αμυγδαλόσχημους οφθαλμούς. Από τα αυτιά κρέμονται δισκοειδή ενώτια με ίχνη ερυθρού χρώματος. Στο δεξί χέρι κρατά περιστέρι, ενώ στο αριστερό μπουμπούκι άνθους. Έξοχη είναι και η πήλινη γυναικεία προτομή με καλλωπισμένο πρόσωπο από την Αμφίπολη. Φορά χιτώνα που σχηματίζει χαλαρό τριγωνικό άνοιγμα στο στήθος και ιμάτιο-καλύπτρα (επίβλημα), οι παρυφές του οποίου πέφτουν στους ώμους. Το πρόσωπο ωοειδές, εύσαρκο, με μακριά μύτη και μικρό στόμα που αποδίδεται με μισάνοιχτα χείλη. Η εμπρόσθια μάζα των μαλλιών είναι ακάλυπτη, χωρίζεται στη μέση και καταλήγει στο πίσω μέρος κάτω από το επίβλημα. Η κεφαλή κλίνει ελαφρώς προς τα κάτω, ενώ το βλέμμα είναι μελαγχολικό. Λεπτομέρειες των χαρακτηριστικών, των ενδυμάτων και του περιδεραίου αποδίδονται με διάφορα χρώματα. Το αγγείο από την Κάμιρο, που στη λαβή φέρει την υπογραφή του καλλιτέχνη που το κατασκεύασε (ΜΙΔΑΣ ΕΠΟΙΕΣΕΝ, «Ο Μίδας με έπλασε») είναι από μόνο του καλό, δηλαδή όμορφο. Το πρόσωπο της μορφής που απεικονίζει είναι βαμμένο λευκό. Η λευκότητα του προσώπου παραπέμπει σε ένα από τα κυρίαρχα στοιχεία της γυναικείας ομορφιάς, όπως αυτό αναφέρεται τόσο στο έπος όσο και στη λυρική ποίηση. Όλες αυτές οι μορφές με τα περιποιημένα πρόσωπα, λευκά και εράσμια, τα καλοχτενισμένα μαλλιά, κυματιστά πάνω από τα λαμπρά μέτωπα ή σε κυματιστούς βοστρύχους να συνοδεύουν τα πρόσωπα και τον λαιμό, κόμες καστανόξανθες ή ξανθές, επίθετο που συνοδεύει άνδρες και γυναίκες, προσδιοριστικό της ομορφιάς τους, κοσμημένες με ενώτια και περιδέραια, όλες αποπνέουν αυτήν την εικόνα του ιδεώδους της ομορφιάς, του αρχαιοελληνικού κάλλους.

Άποψη της Έκθεσης

Άποψη της Έκθεσης

Φωτό. Πάρις Ταβιτιάν © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
Χάλκινο περίτεχνο κάτοπτρο με λαβή σε μορφή πεπλοφόρου κόρης-Καρυάτιδας. Η μορφή πιθανόν παριστάνει τη θεά Αφροδίτη, η οποία πλαισιώνεται από δύο φτερωτούς Έρωτες.
1

Χάλκινο περίτεχνο κάτοπτρο με λαβή σε μορφή πεπλοφόρου κόρης-Καρυάτιδας. Η μορφή πιθανόν παριστάνει τη θεά Αφροδίτη, η οποία πλαισιώνεται από δύο φτερωτούς Έρωτες.

Από το Καλλιγόνι Λευκάδας.
460 – 450 π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Λευκάδας 2681.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Αιτωλοακαρνανίας και Λευκάδος/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Γεώργιος Μαρκιανός.
Πήλινο αλάβαστρο με παράσταση γυναίκας που καθρεφτίζεται σε κάτοπτρο.
2

Πήλινο αλάβαστρο με παράσταση γυναίκας που καθρεφτίζεται σε κάτοπτρο.

Από ταφή κοριτσιού στην Άνω Ηλιούπολη.
Αρχές 5ου αι. π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Πειραιώς ΜΠ 6252.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Πειραιώς και Νήσων/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Γιάννης Ασβεστάς.
Πήλινη υδρία με παράσταση καθημερινής σκηνής σε γυναικωνίτη ή σκηνής προετοιμασίας γάμου. Η μια εκ των δύο γυναικείων μορφών καθρεφτίζεται σε κάτοπτρο.
3

Πήλινη υδρία με παράσταση καθημερινής σκηνής σε γυναικωνίτη ή σκηνής προετοιμασίας γάμου. Η μια εκ των δύο γυναικείων μορφών καθρεφτίζεται σε κάτοπτρο.

Άγνωστης προέλευσης.
Γύρω στο 470 – 460 π.Χ. Μουσείο Παύλου και Αλεξάνδρας Κανελλοπούλου Δ 99.
© ΥΠΠΟΑ/Μουσείο Παύλου και Αλεξάνδρας Κανελλοπούλου.
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.
Αργυρό ριπίδιο (βεντάλια).
4

Αργυρό ριπίδιο (βεντάλια).

Από την πόλη της Ρόδου.
1ος αι. π.Χ./1ος αι. μ.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Ρόδου Μ 1737.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Γιώργος Κασιώτης.
Πήλινη πλαστική οινοχόη σε μορφή γυναικείας κεφαλής. Στη λαβή φέρει την επιγραφή Ο ΜΙΔΑΣ ΕΠΟΙΕΣΕΝ.
5

Πήλινη πλαστική οινοχόη σε μορφή γυναικείας κεφαλής. Στη λαβή φέρει την επιγραφή Ο ΜΙΔΑΣ ΕΠΟΙΕΣΕΝ.

Από γυναικεία ταφή στο νεκροταφείο «Μακρύ Λαγγόνι» της Καμίρου.
475 – 450 π.X. Αρχαιολογικό Μουσείο Ρόδου 12913.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Γιώργος Κασιώτης.
Πήλινη προτομή νεαρής γυναίκας που κρατά περιστέρι και μπουμπούκι άνθους.
6

Πήλινη προτομή νεαρής γυναίκας που κρατά περιστέρι και μπουμπούκι άνθους.

Από πλινθόκτιστο τάφο στο δυτικό νεκροταφείο του οικισμού της τράπεζας Πολίχνης (Σταυρούπολη Θεσσαλονίκης).
Γύρω στο 350 π.Χ. Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης ΘΣ 137.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης/ΟΔΑΠ.

Αντικείμενα Ενότητας:
Περιποίηση προσώπου και σώματος

και μέσα εμπήκε κι έκλεισε την στιλβωμένην θύραν και πρώτα όλο το σώμα της το χαριτοπλασμένο με αμβροσίαν εύμορφα καθάρισε και αλείφθη λάδι άφθαρτο γλυκότατο με μύρα ευωδιασμένο. μόλις εκείνο αναδευθεί στα δώματα του Ολύμπου γη και ουρανός μοσχοβολούν απ’ την γλυκειά πνοή του, τ’ ωραίο σώμα ως άλειψε κ’ εκτένισε την κόμην έπλεξε με τα χέρια της τις άφθαρτες πλεξίδες, που από την θείαν κεφαλήν λαμπρές εκυματίζαν. κ’ ενδύθη αμβρόσιο φόρεμα , οπού της είχε κάμη η Αθηνά με πάμπολλες εικόνες πλουμισμένο. Και το ‘χε κλείση με χρυσαίς περόναις προς το στήθος, κ’ εζώσθη ζώνην που εκατόν είχε τριγύρω κρόσσαις και σκουλαρίκια πέρασε σταις τρύπες των αυτιών της τριόφθαλμα, πολύτεχνα που αστράφταν όλο χάρι. κ’εφόρεσε η σεπτή θεά της κεφαλής μαντήλα, ωραίαν, ολοκαίνουργην, που ‘χε του ηλιού την λάμψιν, και σάνδαλα προσέδεσε στα πόδια της ωραία.
Ιλιάς, Ξ 169-186

Καλλωπισμός:
Κόμμωση

Πήλινο ειδώλιο καθήμενης σε βραχώδες έξαρμα νεαρής γυναίκας ή Αφροδίτης με πεπονοειδή κόμμωση.

Πήλινο ειδώλιο καθήμενης σε βραχώδες έξαρμα νεαρής γυναίκας ή Αφροδίτης με πεπονοειδή κόμμωση.

Άγνωστης προέλευσης.
Ελληνιστική περίοδος. Αρχαιολογικό Μουσείο Χαλκίδας (Συλλογή Οικονόμου) ΜΧ 2858.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Ευβοίας/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.

Τόσο από τα τέχνεργα όσο και από τη γραπτή παράδοση φαίνεται καθαρά η σημασία που έδιναν οι αρχαίοι Έλληνες στην κόμη. Τα μαλλιά θεωρούνταν δείγμα υγείας, δύναμης, ζωής και κάλλους συνάμα. Η καθαριότητα και η περιποίηση των μαλλιών με έλαια, απλά ή αρωματικά, με διάφορα άλλα φυτικά εκχυλίσματα για λάμψη, απαλότητα, στιλπνότητα ή χρωματική απόχρωση αποτελούσε ένα τμήμα της φροντίδας της κόμης, ενώ το άλλο είχε να κάνει με τη μορφή και το σχήμα που έδιναν από εποχή σε εποχή, δηλαδή με τις κομμώσεις. Στα αρχαϊκά χρόνια τα μακριά μαλλιά ήταν συνήθως λυτά, κυματιστά, ελεύθερα ή δεμένα πίσω, συγκρατούμενα επάνω στο κεφάλι ή στην απόληξή τους με ταινίες.

Άλλες φορές τα μαλλιά μαζεύονταν πίσω σε κρωβύλο (ένα είδος κότσου) ή μαζεύονταν με ύφασμα σε σάκκο, σφενδόνη ή οπισθοσφενδόνη∙ συχνά οι εταίρες και οι ήδη παντρεμένες γυναίκες εικονίζονται κατά τους κλασικούς και ελληστικούς χρόνους με τα μαλλιά μαζεμένα σε κεφαλόδεσμους.

Οι παραλλαγές είναι πολλές. Στα κλασικά χρόνια και μάλιστα στον 4ο αι. π.Χ. τα μαλλιά με χωρίστρα στο κρανίο έρχονταν αριστερά και δεξιά. Μετά τη δημιουργία της Αφροδίτης Κνιδίας από τον Πραξιτέλη, κυριαρχεί η κνιδία κόμμωση, η οποία γίνεται τόσο αγαπητή που συνεχίζει και στα ελληνιστικά χρόνια. Ξεχωριστά γι’ αυτού του τύπου την κόμμωση είναι δύο πήλινα ειδώλια γυναικείων μορφών από το Μουσείο Κανελλοπούλου και από το Αρχαιολογικό Μουσείο της Αμφίπολης αντίστοιχα. Φέρουν κόμμωση «κνιδιακού τύπου», κατά τον οποίο τα μαλλιά, χωρισμένα στη μέση, αγκαλιάζουν το περίγραμμα της κεφαλής με παράλληλους πλοκάμους τραβηγμένους προς τα πλάγια και δένονται σε χαλαρό κότσο χαμηλά στον αυχένα.

Πολύ συχνά οι παραλλαγές περιλαμβάνουν μικρούς βοστρύχους σγουρούς που πέφτουν στο μέτωπο, στους κροτάφους ή στον αυχένα χαρίζοντας μιαν ανεμελιά. Μια επίσης ενδιαφέρουσα κόμμωση είναι αυτή όπου όλα τα μαλλιά μαζεύονταν επάνω στο κρανίο για να δεθούν στο υψηλότερο σημείο του και να αφεθούν οι άκρες τους ελεύθερες, δημιουργώντας το σχήμα φλόγας, το λεγόμενο λαμπάδιον. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν η μαρμάρινη κεφαλή αγαλματίου γυναικείας μορφής με τα κυματιστά μαλλιά της να δένονται σε λαμπάδιον από την Ερέτρια, καθώς και το πήλινο ειδώλιο όρθιας γυναικείας μορφής από τη Θήβα, που χαρακτηρίζεται από την περίτεχνη κόμμωση που σχηματίζει θύσανο στην κορυφή του κεφαλιού.

Αγαπητή στα ελληνιστικά χρόνια είναι και η λεγόμενη πεπονοειδής κόμμωση, όπου τα μαλλιά χωρίζουν σαν φέτες από το μέτωπο προς το πίσω μέρος του κρανίου. Η πεπονοειδής κόμμωση ήταν αρχικά συνδεδεμένη με νεανικές μορφές θνητών και θεαινών. Έξοχο είναι το πήλινο ειδώλιο καθήμενης σε βραχώδες έξαρμα νεαρής γυναίκας ή Αφροδίτης από το Μουσείο Χαλκίδας, η οποία έχει τη χαρακτηριστική των ελληνιστικών χρόνων πεπονοειδή κόμμωση, και συγκρατεί τα μαλλιά της με στεφάνι με ρόδακες και ταινία που πέφτει ζικζακωτά στους ώμους της. Άλλες πάλι φορές, όλη ή μέρος της κόμης μαζεύεται πάνω και δεμένη με το ἡράκλειον ἅμμα σχηματίζει ένα είδος πεταλούδας.

Συχνή, φυσικά είναι και η κόσμηση της κόμης με στεφάνια διαφόρων ειδών, διαδήματα κάθε είδους, ταινίες κλπ. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι ένα πήλινο ειδώλιο νεαρού άνδρα από τη Θήβα, καθώς και ένα πήλινο ειδώλιο γυναικείας μορφής από την Πέλλα.

Στην ενότητα αυτή παρουσιάζονται, επίσης, δείγματα εργαλείων κόμμωσης, όπως ένα σιδερένιο ψαλίδι και χτενάκια μονόπλευρα ή αμφίπλευρα διαφόρων περιόδων και υλικών (από ελεφαντόδοντο, κόκκαλο ή μέταλλο).

Τέλος, δύο μικρά πήλινα ειδώλια γυναικών χαρίζουν την πλήρη εικόνα της περιποίησης μιας γυναίκας: στο ειδώλιο από τη Θήβα του 3ου αι. π.Χ. η επίσημα ντυμένη γυναίκα φέρει στην κεφαλή πλατύ κωνικό καπέλο (θολία) για να σκιάσει το λευκό δέρμα του προσώπου της, ενώ στο πήλινο ειδώλιο από το Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης η γυναίκα κρατά ένα ριπίδιο (βεντάλια), περίπου όπως το αργυρό ριπίδιο από το Μουσείο της Ρόδου στην ενότητα «Περιποίηση προσώπου και σώματος».

Άποψη της Έκθεσης

Άποψη της Έκθεσης

Φωτό. Πάρις Ταβιτιάν © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
Αγαλμάτιο γυμνού νεαρού ακροβάτη–χορευτή από ελεφαντόδοντο.
1

Αγαλμάτιο γυμνού νεαρού ακροβάτη–χορευτή από ελεφαντόδοντο.

Από το Ηραίο της Σάμου.
7ος αι. π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Βαθέος Σάμου Α.01665.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Σάμου – Ικαρίας/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Φωτογραφικό Αρχείο ΕΦΑ Σάμου – Ικαρίας.
Πήλινο ειδώλιο γυναικείας μορφής στον τύπο της «Ταναγραίας», με τα μαλλιά μαζεμένα σε κρωβύλο (κότσο).
2

Πήλινο ειδώλιο γυναικείας μορφής στον τύπο της «Ταναγραίας», με τα μαλλιά μαζεμένα σε κρωβύλο (κότσο).

Από τη Θεσσαλονίκη.
Τέλη 4ου – 3ος αι. π.Χ. Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης Μ.ΣΝΤ.3272.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης/ΟΔΑΠ.
Πήλινο ειδώλιο γυναικείας μορφής με κόμμωση «κνιδιακού τύπου».
3

Πήλινο ειδώλιο γυναικείας μορφής με κόμμωση «κνιδιακού τύπου».

Άγνωστης προέλευσης.
3ος αι π.Χ. Μουσείο Παύλου και Αλεξάνδρας Κανελλοπούλου Δ 1950.
© ΥΠΠΟΑ/Μουσείο Παύλου και Αλεξάνδρας Κανελλοπούλου.
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.
Κεφαλή μαρμάρινου αγαλματίου γυναικείας μορφής με τα κυματιστά μαλλιά της να δένονται σε λαμπάδιον.
4

Κεφαλή μαρμάρινου αγαλματίου γυναικείας μορφής με τα κυματιστά μαλλιά της να δένονται σε λαμπάδιον.

Από την Ερέτρια.
4ος αι. π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Ερέτριας ΜΕ 12489.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Ευβοίας/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.
Πήλινο ειδώλιο ένθρονης γυναικείας μορφής.
5

Πήλινο ειδώλιο ένθρονης γυναικείας μορφής.

Από ταφή κοριτσιού στο βορειοανατολικό νεκροταφείο της Θήβας.
4ος αι. π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Θηβών ΜΘ 33907, 33908.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Βοιωτίας/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Σωκράτης Μαυρομμάτης
Πήλινο ειδώλιο νεαρού άνδρα με περίτεχνη κόμμωση που κρατά πετεινό–σύνηθες ερωτικό δώρο. Η περίτεχνη κόμμωσή του συγκρατείται με δακτυλιόσχημη στεφάνη.
6

Πήλινο ειδώλιο νεαρού άνδρα με περίτεχνη κόμμωση που κρατά πετεινό–σύνηθες ερωτικό δώρο. Η περίτεχνη κόμμωσή του συγκρατείται με δακτυλιόσχημη στεφάνη.

Από το βορειοανατολικό νεκροταφείο της Θήβας.
4ος αι. π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Θηβών ΜΘ 35593.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Βοιωτίας/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.
Πήλινο ειδώλιο γυναικείας μορφής με περίτεχνη κόμμωση που κρατά ριπίδιο (βεντάλια).
7

Πήλινο ειδώλιο γυναικείας μορφής με περίτεχνη κόμμωση που κρατά ριπίδιο (βεντάλια).

Άγνωστης προέλευσης.
2ος – 1ος αι. π.Χ.(;). Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης ΣΠ 46.
© Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης.
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.

Αντικείμενα Ενότητας:
Κόμμωση

Καλλωπισμός:
Κόσμηση

Χρυσό στεφάνι ανθισμένης μυρτιάς.

Χρυσό στεφάνι ανθισμένης μυρτιάς.

Από το νεκροταφείο της Πύδνας.
Γύρω στο 350 – 325 π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης ΜΔ 2119
© ΥΠΠΟΑ/Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ορέστης Κουράκης.

Έχοντας ολοκληρωθεί ο άμεσος καλλωπισμός, κυρίως του γυναικείου σώματος, σειρά έχει πλέον ο έμμεσος καλλωπισμός, τα κοσμήματα. Το κόσμημα μαζί με την ένδυση και την κόμμωση, συγκαταλέγονται στα διάσημα κοινωνικής θέσης, κύρους, ρόλου ή ιδιότητας. Ένα πλήρες σύστημα στολισμού στην αρχαιότητα περιελάμβανε κοσμήματα κεφαλής και κόμμωσης, άνω αλλά και κάτω άκρων, ενώ συγκεκριμένοι τύποι κοσμημάτων ποικίλλαν ή στερέωναν τα ενδύματα. Εδώ παρουσιάζεται μια μεγάλη σειρά τύπων κοσμημάτων που καλύπτουν μια ευρεία χρονική περίοδο, στην πλειονότητά τους από το πιο πολύτιμο μέταλλο, τον χρυσό, και ποικιλμένα με πολύτιμους και ημιπολύτιμους λίθους. Πρόκειται για άμεση αναφορά στη «χρυσή Αφροδίτη», όπως την ονομάζουν οι αρχαίοι συγγραφείς.

 

 

οὐδ’ εἰ χρυσείῃ Ἀφροδίτῃ κάλλος ἐρίζοι·

 

στα κάλλη ακόμα κι αν παράβγαινε με τη χρυσή Αφροδίτη·
Ιλιάς Ι 389

 

 

Ξεκινώντας από τα κοσμήματα της κεφαλής εντυπωσιάζει ένα χρυσό δικτυωτό κόσμημα κρωβύλου (κότσου), που στο μετάλλιο φέρει ανάγλυφη παράσταση γυμνής γυναίκας, η οποία λύνει το σανδάλι της δίπλα σε αμφορέα γεμάτο νερό για το λουτρό της. Στην ίδια ενότητα ξεχωρίζει το χρυσό στεφάνι ανθισμένης μυρτιάς από την Πύδνα. Από τη στεφάνη του ξεφυτρώνουν κλαδιά, τα οποία αποδίδονται με πλούσια φύλλα και άνθη. Στα αποκλειστικά γυναικεία κοσμήματα κεφαλής ανήκουν τα ποικίλων τύπων σκουλαρίκια από πολύτιμα μέταλλα, που εφάρμοζαν στον λοβό του αυτιού με συμφυές άγκιστρο ή κρέμονταν σε κρίκο από λεπτό σύρμα. Ξεχωρίζουν τα ενώτια με παράσταση περιστεριών, των οποίων το σώμα έχει κατασκευαστεί από ενιαίο έλασμα χρυσού. Ο τύπος των λεμβόσχημων σκουλαρικιών που εισήχθη στο Αιγαίο κατά τους αρχαϊκούς χρόνους μέσω των ελληνικών αποικιών της Μικράς Ασίας, εμπλουτίστηκε σταδιακά, ώστε να γίνει περίτεχνος κατά τον 5ο και 4ο αι. π.Χ. Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι το ζεύγος χρυσών σφυρήλατων ενωτίων με λεμβόσχημο σώμα πάνω στο οποίο οκλάζει Σφιγξ και χρονολογούνται στα μέσα του 4ου αι. π.Χ. Οι στίχοι της Οδύσσειας όπου ο Ευρύμαχος για να δελεάσει την Πηνελόπη ώστε να τον διαλέξει ανάμεσα στους άλλους μνηστήρες τής προσφέρει ένα περιδέραιο που λάμπει σαν τον ήλιο, παίρνουν σάρκα και οστά στο ανάλογο περιδέραιο από ήλεκτρο του Μουσείου Μπενάκη (πιθανόν από τη Μακεδονία).

 

ὅρμον δ’ Εὐρυμάχῳ πολυδαίδαλοναὐτίκ’ ἔνεικε,

χρύσεον, ἠλέκτροισιν ἐερμένον, ἠέλιον ὥς·

 

και του Ευρυμάχου τεχνικήν έφερεν αλυσίδα
χρυσή, πλεγμένη μ’ ήλεκτρα, κι είχε του ηλιού την λάμψη.
Οδύσσεια, σ 295-296


Στα κοσμήματα του κορμού περιλαμβάνεται και το περίαμμα (επιστήθιο κόσμημα), το οποίο εμφανίζεται με τη μορφή διασταυρούμενων ιμάντων συχνά με κεντρικό μετάλλιο, στο στήθος των γυναικών. Το παράδειγμα του ειδωλίου από την Πέλλα αποδίδει με σαφήνεια τον τρόπο που το φορούσαν. Τα άνω άκρα κοσμούσαν πάνω από τους αγκώνες περιβραχιόνια ενώ τους καρπούς βραχιόλια, που συνίστανται σε έναν απλό ή ποικιλμένο ανοιχτό κρίκο με απολήξεις σε μορφή κεφαλής ζώου, κυρίως φιδιού. Από τα αρχαιότερα κοσμήματα και των δύο φύλων είναι τα δαχτυλίδια, είτε με τη μορφή απλών, συμπαγών χάλκινων ή χρυσών κρίκων ή με ποικίλες παραστάσεις στη σφενδόνη τους. Μια σπάνια χάλκινη επιχρυσωμένη ζώνη από το Ρέθυμνο παρουσιάζεται στην ενότητα αυτή, καθώς και επιρράμματα των ενδυμάτων για την ολοκλήρωση του στολισμού.  Συναρπαστική είναι η «τριλογία» που αποτελεί τη σφαιρική πραγματικότητα ενός απτού κόσμου ομορφιάς στην αυγή του ελληνιστικού κόσμου: μια πήλινη πυξίδα από το Σέδες της Θεσσαλονίκης με ένα χρυσό περιδέραιο ζωγραφισμένο στο καπάκι, «σύμβολο λαλούν» του περιεχομένου της, το ίδιο το κόσμημα με τα μικρά, λεπτά, λογχοειδή φύλλα από το Μουσείο της Αμφίπολης, καθώς και η πήλινη προτομή της γυναίκας που το φέρει επιζωγραφισμένο στον λαιμό της. Όλα αυτά τα κοσμήματα, τα σύνεργα καλλωπισμού, τα αρώματα και οι αλοιφές φυλάσσονταν σε ξύλινα κιβωτίδια, όπως αυτό από το Ηραίο της  Σάμου, δείγμα της εξαιρετικά προηγμένης επιπλοποιίας, αφού η σύνδεση των τμημάτων δεν γίνεται με μεταλλικά καρφιά, αλλά με καβίλιες (ξύλινους συνδέσμους) και μόρσα (εγκοπές και προεξοχές), ενώ υπάρχει και ένα είδος ξύλινης κλειδαριάς. Τη μορφή των κιβωτιδίων αυτών,  μαρτυρούν οι απεικονίσεις τους επάνω σε αγγεία καθώς και το μικρό μεταλλικό κουτί από τη Γαβρολίμνη Ναυπακτίας με τον σφραγιδόλιθο στο εσωτερικό του. Ειδικότερα τα κοσμήματα και τα ψιμύθια φυλάσσονταν κυρίως σε πήλινες, ξύλινες ή χάλκινες πυξίδες (κουτιά) διαφόρων παραλλαγών και με διακοσμημένες εξωτερικές επιφάνειες. Ο γαμικός λέβητας από Ιδιωτική Συλλογή στην Αθήνα, μάς μεταφέρει την εικόνα του γυναικείου στολισμού με τις εξαιρετικά καλαίσθητες παραστάσεις γυναικωνίτη: σκηνές που αποπνέουν πολυτέλεια, γυναίκες όρθιες ή καθιστές σε ακριβά έπιπλα με τα πλούσια ενδύματά τους συνομιλούν για θέματα καλλωπισμού ή άλλα γυναικεία θέματα δοκιμάζοντας ψιμύθια ή κοσμήματα που λαμβάνουν από τα μισάνοικτα κουτιά που τούς προσκομίζουν θεραπαινίδες, συγγενείς ή φίλες.

Άποψη της Έκθεσης

Άποψη της Έκθεσης

Φωτό. Πάρις Ταβιτιάν © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
Χρυσό κόσμημα κεφαλής.
1

Χρυσό κόσμημα κεφαλής.

Άγνωστης προέλευσης.
3ος – 1ος αι. π.Χ. Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Χρ 1547.
© ΥΠΠΟΑ/Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.
Περιδέραιο από ήλεκτρο.
2

Περιδέραιο από ήλεκτρο.

Ίσως από την Μακεδονία.
έσα 6ου αι. π.Χ. Αθήνα, Μουσείο Μπενάκη 1525.
© Μουσείο Μπενάκη.
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.
Ζεύγος χρυσών ενωτίων (σκουλαρικιών) με παράσταση περιστεριών. Τα περιστέρια είναι αγαπητό σχέδιο στην κοσμηματοτεχνία, ήδη από τον 3ο αι. π.Χ., όπως και οι ερωτιδείς, οι σειρήνες και άλλες φτερωτές μορφές.
3

Ζεύγος χρυσών ενωτίων (σκουλαρικιών) με παράσταση περιστεριών.
Τα περιστέρια είναι αγαπητό σχέδιο στην κοσμηματοτεχνία, ήδη από τον 3ο αι. π.Χ., όπως και οι ερωτιδείς, οι σειρήνες και άλλες φτερωτές μορφές.

Από γυναικεία ταφή στην Πάτρα.
Τέλη 2ου αι. π.Χ. – αρχές 1ου αι. μ.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Πατρών 2139 α-β.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας/ ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.
Ζεύγος χρυσών σφυρήλατων ενωτίων (σκουλαρικιών) με λεμβόσχημο σώμα πάνω στο οποίο οκλάζει Σφίγγα.
4

Ζεύγος χρυσών σφυρήλατων ενωτίων (σκουλαρικιών) με λεμβόσχημο σώμα πάνω στο οποίο οκλάζει Σφίγγα.

Από το νεκροταφείο στη Θέρμη Θεσσαλονίκης.
Γύρω στο 360 – 350 π.Χ. Εφορεία Αρχαιοτήτων Περιφέρειας Θεσσαλονίκης 1320α-β.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Περιφέρειας Θεσσαλονίκης/ΟΔΑΠ.
Χρυσό επιστήθιο κόσμημα.
5

Χρυσό επιστήθιο κόσμημα.

Από την Πάτρα.
150 – 125 π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Πατρών Μ 1296.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.
Χρυσό ψέλιον (βραχιόλι) που στα πέρατά του προσαρμόζονται κεφαλές αιγάγρων από χρυσό έλασμα.
6

Χρυσό ψέλιον (βραχιόλι) που στα πέρατά του προσαρμόζονται κεφαλές αιγάγρων από χρυσό έλασμα.

Από κιβωτιόσχημο τάφο στην Ευρωπό (Κιλκίς).
Α΄ μισό 3ου αι. π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης ΜΚ 2050.
© ΥΠΠΟΑ/Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ορέστης Κουράκης.

Αντικείμενα Ενότητας
Κόσμηση

error: Content is copyrighted