Κάλλος θνητών &
«Καλοί» και «καλαί»
στην αρχαιότητα

Σύμφωνα με την αρχαία ελληνική σκέψη, το κάλλος των ανθρώπων ενυπάρχει σε κάθε ηλικία, και χάρη σε αυτό πολλοί από τους θνητούς έγιναν αθάνατοι.

ΚΑΛΛΟΣ. Η Υπέρτατη Ομορφιά | Κάλλος θνητών & «Καλοί» και «καλαί» στην αρχαιότητα

Video: Alaska Films

Κάλλος θνητών

Μαρμάρινο πορτραίτο Αλεξάνδρου, ίσως πρωτότυπο έργο του Λεωχάρη που αφιερώθηκε στην Ακρόπολη με αφορμή την επίσκεψη του Αλεξάνδρου στην Αθήνα το 338 π.Χ., αμέσως μετά τη μάχη της Χαιρώνειας.

Μαρμάρινο πορτραίτο Αλεξάνδρου, ίσως πρωτότυπο έργο του Λεωχάρη που αφιερώθηκε στην Ακρόπολη με αφορμή την επίσκεψη του Αλεξάνδρου στην Αθήνα το 338 π.Χ., αμέσως μετά τη μάχη της Χαιρώνειας.

Από την Ακρόπολη της Αθήνας.
Μετά το 388 π.Χ. Μουσείο Ακρόπολης Ακρ. 1331.
© ΥΠΠΟΑ/Μουσείο Ακρόπολης.
Φωτογραφία: Γιάννης Κουλελής.

Μυθικές, αλλά και υπαρκτές μορφές της αρχαιότητας, γνωστές για τη φυσική ομορφιά τους, ανδρών και γυναικών, περίφημων, γνωστών ή/και ανωνύμων, παρουσιάζονται εδώ. Ξεχωρίζει η καλύτερα διατηρημένη και εκπάγλου καλλονής κεφαλή του Μεγάλου Αλεξάνδρου από το Μουσείο της Ακρόπολης, στην οποία απεικονίζεται νέος,  πριν ανεβεί στον θρόνο της Μακεδονίας, με εξιδανικευμένα χαρακτηριστικά και δυναμικό ύφος. Τα πορτρέτα του Αλεξάνδρου που ανιδρύθηκαν μετά τον θάνατό του δεν απεικόνιζαν απλώς σε ποικίλες παραλλαγές έναν νεαρό βασιλιά, αλλά παρουσίαζαν το ιδεώδες του ηγεμόνα ως ήρωα ευνοημένου από τους θεούς. Το έξοχο πλάσιμο των μυώνων του λαιμού στηρίζει ένα υπέροχα αποδοσμένο κεφάλι και πρόσωπο, με τις εξάρσεις και τις βαθύνσεις της σφριγηλής σάρκας, το θεληματικό πηγούνι, τα μισάνοικτα περισπώμενα χείλη, την ευθεία ράχη της μύτης, τους οφθαλμούς τοποθετημένους στις βαθειές κόγχες τους που τού χαρίζουν ένα ομιχλώδες ονειροπόλο βλέμμα, το υγρόν των οφθαλμών του, το φαρδύ μέτωπο που το στέφουν σε συστάδες ούλοι βόστρυχοι, με την περίφημη αναστολή (δηλαδή την τούφα των μαλλιών που υψώνεται στο κέντρο του μετώπου), για την οποία μιλούν οι αρχαίοι συγγραφείς.

Στην ενότητα ανήκει και η αττική ερυθρόμορφη υδρία του ζωγράφου του Μειδίου, γύρω στα 410 π.Χ. Στο αγγείο εικονίζεται καθιστή ανάμεσα στις φίλες της η ‘πέτρα του σκανδάλου’, η αιτία του Τρωικού πολέμου, η Ελένη της Σπάρτης, η Ωραία Ελένη, που γεννήθηκε από την ένωση της Λήδας με τον Δία, ο οποίος είχε μεταμορφωθεί σε κύκνο για να την κατακτήσει. Εικονίζεται καθιστή και ενδεδυμένη με πολύπτυχο χιτώνα· στα αυτιά φορά δισκοειδή ενώτια και στην κεφαλή διάδημα (στεφάνη) με μαίανδρο, ενώ φαρδιά ταινία συγκρατεί τα μαλλιά της που δένονται ψηλά σε κότσο (κρωβύλο). Παρά το αποσπασματικό της παράστασης, οι λεπτές γραμμές του Μειδίου φανερώνουν πώς την φαντάστηκε ο καλλιτέχνης του τέλους του 5ου αι. π.Χ.: έντονη, δυναμική, όμορφη. Στα γόνατά της κρατά τον φτερωτό Έρωτα, τον γιο της Αφροδίτης που τόξευσε την καρδιά της Ελένης και «ετίναξε τας φρένας» του Πάριδος προκαλώντας τον Τρωικό Πόλεμο.

Ο ερυθρόμορφος καλυκωτός κρατήρας του τέλους του 5ου αι. π.Χ. μάς μεταφέρει στην ομορφιά ανώνυμων θνητών κάθε ηλικίας. Πρόκειται για την οικογένεια του Μελέαγρου, που έχει περάσει στην ηρωική, μυθολογική σφαίρα. Στην κύρια όψη του αγγείου αποδίδεται η σκηνή αναχώρησης του Μελέαγρου για το κυνήγι του Καλυδώνιου κάπρου και ο οικογενειακός αποχαιρετισμός. Στο κέντρο της παράστασης εικονίζεται ο ήρωας Μελέαγρος (ΜΕΛΕΑΓ[ΡΟΣ]) με πέτασο, ξίφος και δόρατα να αποχαιρετά τη σύζυγό του Αλκυόνη, η οποία κρατά στην αγκαλιά της τον γιο τους, Παρθενοπάρη. Το γυμνό αγόρι απλώνει τα χεράκια του για να δεχθεί το δώρο του πατέρα του, ένα τσαμπί σταφύλι.

Η δροσιά που αποπνέει το μαρμάρινο κεφάλι του μικρού κοριτσιού από το Ιερό της Αρτέμιδος στη Βραυρώνα και το ανάλογο μεγαλύτερο κεφάλι του εφήβου από τη Ρόδο, μάς μεταφέρουν σε μιαν άλλη ηλικιακή ομάδα. Δοσμένα με εκφραστική μαεστρία τα δύο ανώνυμα έργα φανερώνουν το άνθος της παιδικής αθωότητας και της εφηβικής νιότης στην αρχή και στο τέλος της Ελληνιστικής περιόδου από δύο διαφορετικά σημεία του αρχαίου κόσμου.

Από τα βόρεια της χώρας, το Δίον Πιερίας, η στήλη με την παράσταση αριστερόστροφης κόρης και από την Αγία Πελαγία της βόρειας ακτής της κεντρικής Κρήτης η δεύτερη, με τον αριστερόστροφο τοξότη-κυνηγό, καταδεικνύουν όχι μόνον την κοινή αντίληψη του κάλλους των νεαρών μορφών που πέρασαν στον Άδη, από τη μιαν άκρη του ελλαδικού χώρου στην άλλη, αλλά και τον τρόπο της ανάγλυφης αποτύπωσης του κάλλους στο μάρμαρο μέσα στον 5ο αι. π.Χ

Πλείους γὰρ ἄν εὕροιμεν διὰ τὸ κάλλος ἀθανάτους γεγενημένους ἤ διὰ τὰς ἄλλας ἀρετὰς ἁπάσας.

Πιο πολλούς θα βρίσκαμε να έχουν γίνει αθάνατοι χάρη στην ομορφιά τους, παρά εξαιτίας όλων των άλλων αρετών.
Ισοκράτης

Πήλινη ερυθρόμορφη υδρία. Στον ώμο του αγγείου αναπτύσσεται πολυπρόσωπη σύνθεση όπου κυριαρχεί η Ελένη της Σπάρτης περιστοιχιζόμενη από άλλες γυναικείες μορφές.
1

Πήλινη ερυθρόμορφη υδρία. Στον ώμο του αγγείου αναπτύσσεται πολυπρόσωπη σύνθεση όπου κυριαρχεί η Ελένη της Σπάρτης περιστοιχιζόμενη από άλλες γυναικείες μορφές.

Από τον Κεραμεικό. Γύρω στο 410 π.Χ.
Αρχαιολογικό Μουσείο Κεραμεικού 2712.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Αθηνών/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφίες: Γιώργος Μαραβέλιας, Σωκράτης Μαυρομμάτης.
Κεφαλή από μαρμάρινο άγαλμα παιδιού.
2

Κεφαλή από μαρμάρινο άγαλμα παιδιού.

Από το ιερό της Αρτέμιδος στη Βραυρώνα. 350 – 300 π.Χ.
Αρχαιολογικό Μουσείο Βραυρώνας 1299.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Ανατολικής Αττικής/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Μιχάλης Ζόριας.
Μαρμάρινη κεφαλή αγοριού.
3

Μαρμάρινη κεφαλή αγοριού.

Από τη Ρόδο. Τέλη 1ου αι. π.Χ. – αρχές 1ου αι. μ.Χ.
Ρόδος, Παλάτι Μεγάλου Μαγίστρου Γ 196.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου/ΟΔΑΠ.
Πήλινος ερυθρόμορφος καλυκωτός κρατήρας, στην κύρια όψη του οποίου αποδίδεται η σκηνή αναχώρησης του Μελέαγρου για το κυνήγι του Καλυδώνιου κάπρου και ο οικογενειακός αποχαιρετισμός.
4

Πήλινος ερυθρόμορφος καλυκωτός κρατήρας, στην κύρια όψη του οποίου αποδίδεται η σκηνή αναχώρησης του Μελέαγρου για το κυνήγι του Καλυδώνιου κάπρου και ο οικογενειακός αποχαιρετισμός.

© ΥΠΠΟΑ/Μουσείο Παύλου και Αλεξάνδρας Κανελλοπούλου.
Φωτογραφία: Σωκράτης Μαυρομμάτης.

Αντικείμενα Ενότητας:
Κάλλος θνητών

«Καλοί» και «καλαί» στην
αρχαιότητα

Ο έπαινος της φυσικής ομορφιάς νέων –ανδρών και γυναικών– στην καθημερινή ζωή της αρχαίας Ελλάδας από τους ίδιους τους συγχρόνους τους αποδίδεται μέσα από τις επιγραφές καλός ή καλή, δηλαδή όμορφος/η, που είναι χαραγμένες επάνω σε αγγεία ή σπανιότερα γραμμένες με χρώμα επάνω σε λίθινα αρχιτεκτονικά μέλη.

Στην ουσία, πρόκειται για προσφωνήσεις που επαινούν την ομορφιά κυρίως ανδρών και σπανιότερα γυναικών, προσώπων υπαρκτών της ύστερης αρχαϊκής και της κλασικής εποχής.

Άποψη της Έκθεσης

Άποψη της Έκθεσης

Φωτό. Πάρις Ταβιτιάν © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
Πήλινη ερυθρόμορφη κύλιξ του Ζωγράφου του Αντιφώντος, διακοσμημένη με σκηνές συμποσίου.

Πήλινη ερυθρόμορφη κύλιξ του Ζωγράφου του Αντιφώντος, διακοσμημένη με σκηνές συμποσίου.

Άγνωστης προέλευσης. Γύρω στο 480 π.Χ.
Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης ΝΓ 781.
© Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης. Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.

Ο έπαινος των καλών, δηλαδή των όμορφων, παραπέμπει σε πραγματικά απλά ονόματα, όπως στην ερυθρόμορφη κύλικα του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης, στο μετάλλιο της οποίας ένας νεαρός αντλεί κρασί από έναν κρατήρα, ενώ γραπτή επιγραφή μάς γνωστοποιεί το όνομά του (ΛΥΣΙΣ) και επαινεί την ομορφιά του (ΚΑΛΟΣ). Άλλοτε ο έπαινος γίνεται ακόμα πιο προσδιοριστικά και με το πατρώνυμο, όπως λ.χ. στην αττική ερυθρόμορφη λήκυθο από την Ερέτρια με την επιγραφή ΓΛΑΥΚΩΝ ΚΑΛΟΣ ΛΕΑΓΡΟ. Συχνά το όνομα απουσιάζει και στη θέση του αναγράφεται το ουσιαστικό «παῖς» τόσο στο αρσενικό όσο και στο θηλυκό γένος (ho παῖς καλός, hε παῖς καλή). Με αυτόν τον τρόπο προβάλλεται ασφαλώς η νεαρή ηλικία, σε συνδυασμό με την ομορφιά και τη ζωντάνια των μορφών που επαινούνται και η προσφώνηση αποκτά τον χαρακτήρα ενός καθολικά αποδεκτού «αφορισμού» για τις απεικονιζόμενες νεανικές μορφές χάρη στην αοριστία της.

Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι η αττική κύλικα του Μουσείου της Αταλάντης. Στο εσωτερικό μετάλλιο φέρει ερυθρόμορφη παράσταση με γυμνή μορφή Σκύθη συμποσιαστή σε ανάκλιντρο, έργο του Ζωγράφου του Πίθου. Στην εσωτερική πλευρά του ποδιού της κύλικας υπάρχει εγχάρακτη μετά την όπτηση επιγραφή σε φωκικό αλφάβητο: ΠΑΙΣ ΚΑΛΟΣ ΗΟΡΑΙΟΝ ΟΡΧΙΠΕΔΟΝ ΤΑΜΙΑΣ («ο όμορφος νέος φροντίζει τους ωραίους όρχεις»). Πρόκειται για συμποτικό σκόλιο (είδος λυρικής ποίησης για αριστοκρατικά συμπόσια), στο οποίο ο συμποσιαστής χαράκτης με περιπαικτική διάθεση εξαίρει την ομορφιά ενός νέου που παρίσταται στο συμπόσιο, κάνοντας, παράλληλα, και ένα αισχρό σχόλιο. Από την άλλη, όσοι στερούνταν ομορφιάς παρομοιάζονταν με κωμικά ζώα ή πρόσωπα.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο αττικός αμφιπρόσωπος κάνθαρος από το αρχαιολογικό Μουσείο Πολυγύρου. Στη μία πλευρά, η όμορφη λευκή γυναίκα (πιθανότατα εταίρα), μάς κάνει γνωστό το όνομά της και αναγνωρίζει την ομορφιά της με τη φράση ΕΡΟΝΑΣΣΑ ΕΙΜΙ ΚΑΛΕ ΠΑΝΥ («είμαι η Ερώνασσα, πολύ όμορφη»). Αντίθετα, στην άλλη πλευρά, συγκρίνεται η ομορφιά του Τιμύλλου με εκείνη του μαύρου άνδρα, ο οποίος αποδίδεται με έντονα σαρκώδη χείλη και πεπλατυσμένη μύτη, ενώ η επιγραφή αναφέρει ΤΙΜΥΛΛΟΣ ΚΑΛΟΣ ΗΟΣ ΤΟ[ΔΕ Τ]Ο ΠΡΟΣΟΠΟΝ («είμαι ο Τίμυλλος, τόσο όμορφος όσο αυτό το πρόσωπο»). Το αγγείο προοριζόταν για συμποσιακή χρήση και η  επιγραφή εντάσσεται σε ένα αρκετά δημοφιλές είδος συμποτικών σκωμμάτων (περιπαικτικοί αστεϊσμοί) της εποχής. Τα γυναικεία ονόματα «των καλών» είναι πολύ λιγότερα από τα ανδρικά και αναφέρονται κατά κανόνα σε εταίρες ή άλλες επαγγελματίες (μουσικούς, χορεύτριες) που συμμετέχουν σε συμπόσια και κώμους. Είτε συνοδεύεται από κάποιο όνομα είτε από το ουσιαστικό «παῖς», το επίθετο «καλή» προβάλλει όχι μόνο την ομορφιά των γυναικών αλλά και την ερωτική διάθεση που είναι διάχυτη στις συγκεκριμένες σκηνές. Η αναφορά χωρίς προσδιοριστικό όνομα (ή ονόματα) κολάζεται ορισμένες φορές από την παράσταση του αγγείου, όπως συμβαίνει στον ασκό από τον Κεραμεικό που φέρει παράσταση ερωτικής συνεύρεσης, δηλαδή μία σκηνή απείρου κάλλους, και προσδιορίζει ως καλή τη γυναικεία μορφή, εταίρα ή δούλη, που συνευρίσκεται με έναν νεαρό άνδρα.

Θηλειῶν δὲ ἀρετὴ σώματος μὲν κάλλος καὶ μέγεθος.

Για τις γυναίκες η αρετή του σώματος είναι η ομορφιά και η κορμοστασιά.
Αριστοτέλης

Πήλινη ερυθρόμορφη λήκυθος με σκηνή από τον γυναικωνίτη. Η τρίστιχη επιγραφή, ακριβώς επάνω από την κεφαλή της καθιστής δέσποινας, επαινεί την ομορφιά του νεαρού Γλαύκωνα: ΓΛΑΥΚΩΝ / ΚΑΛΟΣ / ΛΕΑΓΡΟ.
1

Πήλινη ερυθρόμορφη λήκυθος με σκηνή από τον γυναικωνίτη. Η τρίστιχη επιγραφή, ακριβώς επάνω από την κεφαλή της καθιστής δέσποινας, επαινεί την ομορφιά του νεαρού Γλαύκωνα: ΓΛΑΥΚΩΝ / ΚΑΛΟΣ / ΛΕΑΓΡΟ.

Από την Ερέτρια. 470 – 460 π.Χ.
Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Α 1645.
© ΥΠΠΟΑ/Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Γιώργος Φαφαλής.
Πήλινη κύλιξ με παράσταση γυμνού Σκύθη συμποσιαστή σε ανάκλιντρο.
2

Πήλινη κύλιξ με παράσταση γυμνού Σκύθη συμποσιαστή σε ανάκλιντρο.

Από την Ελάτεια Φθιώτιδας. 500 – 490 π.Χ.
Αρχαιολογική Συλλογή Ελάτειας Κ 2764 (αρ. ευρ. Αρχαιολογικού Μουσείου Αταλάντης).
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Φθιώτιδος και Ευρυτανίας/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.
Πήλινος αττικός αμφιπρόσωπος κάνθαρος, φτιαγμένος σε μήτρα, έργο του Ζωγράφου του Συρίσκου.
3

Πήλινος αττικός αμφιπρόσωπος κάνθαρος, φτιαγμένος σε μήτρα, έργο του Ζωγράφου του Συρίσκου.

Από το νεκροταφείο της Ακάνθου (Ιερισσός Χαλκιδικής). 480 – 470 π.Χ.
Αρχαιολογικό Μουσείο Πολυγύρου Ι.ΔΥ.8.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Χαλκιδικής και Αγίου Όρους/ΟΔΑΠ.
Πήλινος ερυθρόμορφος ασκός διακοσμημένος με ερωτικές σκηνές. Γραπτές επιγραφές (ΚΑΛΕ) επαινούν την ωραιότητα της νεαρής κόρης.
4

Πήλινος ερυθρόμορφος ασκός διακοσμημένος με ερωτικές σκηνές. Γραπτές επιγραφές (ΚΑΛΕ) επαινούν την ωραιότητα της νεαρής κόρης.

Από τη νεκρόπολη του Κεραμεικού. 425 – 400 π.Χ.
Αρχαιολογικό Μουσείο Κεραμεικού 1063.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Αθηνών/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Σωκράτης Μαυρομμάτης.
Αργυρό σφυρήλατο δαχτυλίδι με την εγχάρακτη επιγραφή ΚΑΛΕ, δηλαδή ΚΑΛΗ, επάνω στη σφενδόνη.
5

Αργυρό σφυρήλατο δαχτυλίδι με την εγχάρακτη επιγραφή ΚΑΛΕ, δηλαδή ΚΑΛΗ, επάνω στη σφενδόνη.

Από τη Νέα Καλλικράτεια Χαλκιδικής. 475-450 π.Χ.
Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης ΚΑ 830.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Χαλκιδικής και Αγίου Όρους/ΟΔΑΠ.
Θραύσμα μαρμάρινης μετόπης. Προέρχεται από τον πρωταρχικό Παρθενώνα ή Εκατόμπεδον, που κτίστηκε γύρω στα 570 – 560 π.Χ. Μετά από τη διάλυση του ναού, μετόπες του επαναχρησιμοποιήθηκαν τον 5ο αι. π.Χ. ως φορείς επιγραφών.
6

Θραύσμα μαρμάρινης μετόπης. Προέρχεται από τον πρωταρχικό Παρθενώνα ή Εκατόμπεδον, που κτίστηκε γύρω στα 570 – 560 π.Χ. Μετά από τη διάλυση του ναού, μετόπες του επαναχρησιμοποιήθηκαν τον 5ο αι. π.Χ. ως φορείς επιγραφών.

Από την Ακρόπολη των Αθηνών.
Γύρω στο 570 – 560 π.Χ. η μετόπη, γύρω στο 450 π.Χ. η επιγραφή.
Μουσείο Ακρόπολης Ακρ. 7350. © ΥΠΠΟΑ/Μουσείο Ακρόπολης.
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.

Αντικείμενα Ενότητας:
«Καλοί» και «καλαί» στην αρχαιότητα

error: Content is copyrighted