Θεϊκό και
Δαιμονικό κάλλος

Η ομορφιά προέρχεται πάντοτε από τους θεούς, οι οποίοι την κατέχουν στον απόλυτο βαθμό.
Ακόμα και οι ομορφότεροι άνθρωποι θεωρούνται ίσης ομορφιάς με τους θεούς και ποτέ δεν είναι υπέρτεροι από αυτούς.

ΚΑΛΛΟΣ. Η Υπέρτατη Ομορφιά | Θεϊκό και Δαιμονικό κάλλος

Video: Alaska Films

Θεϊκό κάλλος

Μαρμάρινη κεφαλή υπερφυσικού αγάλματος Διονύσου.  Αποτελούσε τμήμα συντάγματος που ήταν στημένο μέσα σε χορηγικό μνημείο εντός του ιερού του Διονύσου στη Θάσο.

Μαρμάρινη κεφαλή υπερφυσικού αγάλματος Διονύσου.
Αποτελούσε τμήμα συντάγματος που ήταν στημένο μέσα σε χορηγικό μνημείο εντός του ιερού του Διονύσου στη Θάσο.

Από το Ιερό του Διονύσου στην πόλη της Θάσου.
Β΄ μισό 4ου αι. π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Θάσου Λ 16.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Καβάλας/ ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ορέστης Κουράκης.

Κάθε θεός έχει το δικό του γνώρισμα στη μυθολογική παράδοση και αποδίδεται με αυτό και στα έργα της αρχαιότητας: ο Δίας τη μεγαλοπρέπεια, η Ήρα τη σοβαρότητα, η Αφροδίτη την ομορφιά του προσώπου και του σώματος, η Αθηνά τη σοβαρότητα και τη σοφία, ο Άρης τη ρώμη, ο Ποσειδών τη δύναμη της φύσης, ο Απόλλων την ομορφιά και την ηρεμία, η Άρτεμις την αυστηρότητα…

Η ενότητα αποτελείται από μια μοναδική σειρά έργων γλυπτικής· το μικρό αγαλμάτιο του Δία από τη Ρόδο αποπνέει τη μεγαλοπρέπεια του πατέρα των θεών και των ανθρώπων, το αγαλμάτιο του άρχοντα της θάλασσας και των υδάτων Ποσειδώνα παριστάνει τον θεό γυμνό και σοβαρό, η κεφαλή του Ερμή από αμφιπρόσωπη ερμαϊκή στήλη εικονίζει τον θεό γενειοφόρο με μακριά μαλλιά, στιβαρό και ώριμο, ενώ η μεγαλοπρεπής γυναικεία, καθιστή σε βράχο, μορφή, που κρατά κέρας Αμαλθείας, δείγμα ευκαρπίας και πλούτου, ερμηνεύεται ως Δήμητρα. Ο Διόνυσος με ποικίλες ιδιότητες και χαρακτηριστικά· και νέος και γέρος, και άρρεν και θήλυ, και λογικός και υπέρλογος ή παράλογος, και του θεάτρου και του κρασιού… Εκπροσωπείται με την κεφαλή υπερφυσικού αγάλματος, το οποίο αποτελούσε τμήμα συντάγματος, που ήταν στημένο μέσα σε ένα μοναδικό για το είδος του χορηγικό μνημείο εντός του ιερού του Διονύσου στη Θάσο, αλλά και από τη μαρμάρινη κεφαλή που στεφανώνεται με τσαμπιά σταφυλιού.


Λητὼ δ᾽ Ἀπόλλωνα καὶ Ἄρτεμιν ἰοχέαιραν

ἱμερόεντα γόνον περὶ πάντων Οὐρανιώνων

γείνατ᾽ ἄρ᾽ αἰγιόχοιο Διὸς φιλότητι μιγεῖσα.

 

Και η Λητώ γέννησε τον Απόλλωνα και τη σαϊτοβόλα Άρτεμη,

τα πιο αγαπητά παιδιά απ᾽ όλους τ᾽ Ουρανού τους απογόνους,

σαν με το Δία έσμιξε ερωτικά που την αιγίδα έχει.

Θεογονία, 918-920

 

Τα θεϊκά δίδυμα αδέλφια, η Άρτεμις και ο Απόλλων, συμπληρώνουν το πάνθεον. Η κυνηγέτιδα Άρτεμις, νεανική, πάλλουσα θεά, θεά της φύσης και προσωποποίηση της ζωηράδας, δικαιολογεί το επίθετό της Καλλίστη στο μικρό ρωμαϊκό άγαλμα από τη Μεσσήνη, το οποίο διαθέτει όλα τα χαρακτηριστικά του προσώπου, που μοιάζουν με αυτά της Κνιδίας Αφροδίτης του Πραξιτέλους. Ο Απόλλων, θεός του φωτός, της ομορφιάς και της μουσικής, της αρμονίας αλλά και της εκδίκησης, παριστάνεται ως Σαυροκτόνος στην υψηλής καλλιτεχνικής ποιότητας κεφαλή του Μουσείου Μπενάκη– τη μοναδική κεφαλή Απόλλωνος Σαυροκτόνου από τον ελλαδικό χώρο, αλλά και ως Απόλλων-Ήλιος στην αριστουργηματική κεφαλή από τη Ρόδο.

Άποψη της Έκθεσης

Άποψη της Έκθεσης

Φωτό. Πάρις Ταβιτιάν © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
Μαρμάρινο αγαλμάτιο Δία.
1

Μαρμάρινο αγαλμάτιο Δία.

Από την Κάμιρο.
2ος αι. π.Χ.
Αρχαιολογικό Μουσείο Ρόδου Γ 2712.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου/ΟΔΑΠ
Φωτογραφία: Γιώργος Κασιώτης.
Μαρμάρινη κεφαλή Ηλίου.
2

Μαρμάρινη κεφαλή Ηλίου.

Από τη Ρόδο.
Β΄ τέταρτο 2ου αι. π.Χ.
Αρχαιολογικό Μουσείο Ρόδου Ε 49.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Γιώργος Κασιώτης.
Μαρμάρινο αγαλμάτιο Ποσειδώνος, πιθανώς από οικιακό ιερό έπαυλης.
3

Μαρμάρινο αγαλμάτιο Ποσειδώνος, πιθανώς από οικιακό ιερό έπαυλης.

Από την Κνωσό.
150 – 175 μ.Χ.
Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου Γ250.
© ΥΠΠΟΑ/Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Δευκαλίων Μανιδάκης.
Μαρμάρινο άγαλμα Αρτέμιδος, ρωμαϊκό αντίγραφο ενός πρωτότυπου έργου του 4ου αι. π.Χ.
4

Μαρμάρινο άγαλμα Αρτέμιδος, ρωμαϊκό αντίγραφο ενός πρωτότυπου έργου του 4ου αι. π.Χ.

Από την αρχαία Μεσσήνη. Πιθανότατα της εποχής των Αντωνίνων (2ος αι μ.Χ.).
Αρχαιολογικό Μουσείο Αρχαίας Μεσσήνης 3307+913.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Μεσσηνίας/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.

Ἔρος, ὃς κάλλιστος ἐν ἀθανάτοισι θεοῖσι, λυσιμελής, πάντων τε θεῶν πάντων τ᾽ ἀνθρώπων δάμναται ἐν στήθεσσι νόον καὶ ἐπίφρονα βουλήν.

ο Έρωτας που ο πιο ωραίος είναι ανάμεσα στους αθάνατους θεούς, εκείνος που παραλύει τα μέλη των θεών και των ανθρώπων και κυριεύει την ψυχή και τη σύνεση.
Θεογονία, 120-122

Μαρμάρινο άγαλμα Έρωτος που τεντώνει το τόξο. Θεωρείται ένα από τα αντίγραφα που βρίσκονται πλησιέστερα στο χάλκινο πρωτότυπο που δημιούργησε ο Λύσιππος το 335 π.Χ.

Μαρμάρινο άγαλμα Έρωτος που τεντώνει το τόξο. Θεωρείται ένα από τα αντίγραφα που βρίσκονται πλησιέστερα στο χάλκινο πρωτότυπο που δημιούργησε ο Λύσιππος το 335 π.Χ.

Κληροδότημα του καρδιναλίου Giovanni Grimani (1587).
1ος αι. μ.Χ. Βενετία, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο 121.
© Museo Archeologico Nazionale di Venezia.

Ο τοξότης Έρως  είναι ο κάλλιστος των θεών, εκείνος που παραλύει τα μέλη και όλων των θεών και των ανθρώπων κυριεύει την ψυχή και τη σύνεση.

Ο πλέον πολυεπίθετος θεός της αρχαιότητας: αβρός, αγέρωχος, αγαλλόμενος, άγρυπνος, αήττητος, αθάνατος, αληθινός, ανίκητος, βίαιος, γαμήλιος, γλυκόπικρος, γνήσιος, γυμνός, δεσπότης, δολοπλόκος, δριμύς, εταίρος, ευμενής, εύχαρις, ηγήτωρ ψυχών, ηδύς, ηνίοχος, θερμός, θήλυς, θηρευτής, ιατρός, ιερός, ιμερόεις, κούρος, κληδούχος, κύριος, λάβρος, ληστής λογισμού, λυσιμελής, μέγας, μειλίχιος, μυσταγωγός, νοητός, ονομαστός, οξύ δεδορκώς, ουράνιος, πανδαμάτωρ, πάνδημος, πλανώμενος, πτερόεις, πυρφόρος, σκότιος, συνεργός, σώφρων, σωτήρ, τακερός, τραχύς, τριπανούργος, τύραννος, υπερπόντιος, φρενοπλόκος, φρενοληστής, φίλος, χρυσοκόμας, ψυχής μάγειρος, ωκύς… Ετοιμάζεται να τοξεύσει ακόμα ένα θύμα …

Αντικείμενα Ενότητας:
Θεϊκό κάλλος

Λητὼ δ᾽ Ἀπόλλωνα καὶ Ἄρτεμιν ἰοχέαιραν ἱμερόεντα γόνον περὶ πάντων Οὐρανιώνων γείνατ᾽ ἄρ᾽ αἰγιόχοιο Διὸς φιλότητι μιγεῖσα.

Και η Λητώ γέννησε τον Απόλλωνα και τη σαϊτοβόλα Άρτεμη, τα πιο αγαπητά παιδιά απ᾽ όλους τ᾽ Ουρανού τους απογόνους, σαν με το Δία έσμιξε ερωτικά που την αιγίδα έχει.
Θεογονία, 918-920

Δαιμονικό
κάλλος

Μαρμάρινη κεφαλή γυναίκας με πόλο (υψηλό κάλυμμα κεφαλής) και λεπτή ταινία στα μαλλιά. Πρόκειται για τη μία από τις δύο Σφίγγες που κοσμούν το υπέρθυρο της εισόδου στο ταφικό μνημείο του λόφου Καστά στην Αμφίπολη.

Μαρμάρινη κεφαλή γυναίκας με πόλο (υψηλό κάλυμμα κεφαλής) και λεπτή ταινία στα μαλλιά. Πρόκειται για τη μία από τις δύο Σφίγγες που κοσμούν το υπέρθυρο της εισόδου στο ταφικό μνημείο του λόφου Καστά στην Αμφίπολη.

Από την Αμφίπολη.
Αρχαιολογικό Μουσείο Αμφίπολης Λ 2059.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Σερρών/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Ορέστης Κουράκης.

Η ελληνική μυθολογία παρουσιάζει πολλά μιξογενή όντα, ανάμεσα στα οποία βρίσκονται η Σφίγγα, η Μέδουσα και η Σκύλλα, που στην αρχική τους απόδοση στην τέχνη παρουσιάζονται με άγρια και άσχημη όψη, ενώ με την πάροδο των χρόνων εξανθρωπίζονται και αποκτούν ομορφιά. Ανάμεσα στα έργα που πλαισιώνουν την ενότητα αυτή βρίσκονται οι εκπληκτικής ομορφιάς Σφίγγες του Θέρμου και της Αμφίπολης, καθώς και οι Σκύλλες της Όστια και της Ελεύθερνας, καθώς και η Μέδουσα-Γοργώ από τη Σάμο, τη Θάσο και την Ελεύθερνα.

Ωστόσο, χαρακτηριστικότερη μορφή από αυτήν της Μέδουσας-Γοργούς με τη μυθική τρομακτική ασχήμια της, δε θα μπορούσε να βρει κανείς. Κόρη του Φόρκυος και της Κητούς – θνητή αυτή, αλλά αδελφή των άλλων δύο αθανάτων Γοργόνων, της Σθενούς και της Ευρυάλης – είναι ένα από τα πιο άσχημα πλάσματα της ελληνικής μυθολογίας∙ θα λέγαμε το αντίθετο του κάλλους.

Σε ένα από τα πρωιμότερα έργα, του 650 – 600 π.Χ., στο πλακίδιο από ελεφαντόδοντο από το Ηραίο της Σάμου, απεικονίζεται ο μύθος της Γοργούς με πρωταγωνιστή τον Περσέα, ο οποίος – φορώντας τον σκούφο του Άδη, που τον έκανε αόρατο – αρπάζει τη Γοργόνα Μέδουσα από τα φιδίσια της μαλλιά και την αποκεφαλίζει, αποστρέφοντας συγχρόνως το πρόσωπό του για να μη μαρμαρωθεί, όπως γινόταν με όλους όσοι αντίκρυζαν το φρικαλέο τέρας. Σε μια ακόμα απεικόνισή της πάνω σε πήλινο ακροκέραμο του τέλους του 6ου αι. π.Χ. από το ιερό του Ηρακλέους στη Θάσο, η Γοργώ απεικονίζεται με το τεράστιο, άγριο, με κοφτερούς κυνόδοντες στόμα και τη γλώσσα να κρέμεται ως το πηγούνι, με φουσκωμένες παρειές, σιμή μύτη και μεγάλα μάτια, ένα τέρας ικανό να πετρώσει από τον φόβο του τον θεατή. Ωστόσο, όσο γνωρίζουμε από κλασικά και ελληνιστικά παραδείγματα, όπως η μικρή πήλινη μήτρα από την Ελεύθερνα, με την πάροδο του χρόνου η απεικόνισή της εξελίσσεται, και το φρικτό τέρας, αρχέτυπο του φόβου και της αποτροπής, μετατρέπεται σταδιακά σε μια όμορφη και ιδιαιτέρως σαγηνευτική γυναίκα, η οποία για λόγους συμβολικούς κρατάει ακόμα τα φιδίσια μαλλιά της.

Αυτή τη βαθμιαία αλλαγή μπορεί να τη δει κανείς και σε άλλες ανάλογες δαιμονικές μορφές, όπως στη Σκύλλα από την Ostia Antica του 1ου αι. μ.Χ, καθώς και στην υστεροελληνιστική/πρώιμη ρωμαϊκή Σκύλλα από την Ελεύθερνα. Το ψαρίσιο κατωκόρμι της, που δε διατηρείται στο παράδειγμα της Όστιας, και τα σκυλιά που τη συνοδεύουν μοιάζουν να έχουν υποταχθεί στο εξαίσιο πανωκόρμι με τα γυμνά στητά στήθη, όπως άλλωστε και στο δυναμικό συστρεφόμενο κεφάλι με τους λυτούς πλοκάμους της κόμης που διατηρείται στην πρώτη.

Η Σφίγγα, ήταν ένα μειξογενές ον της ελληνικής μυθολογίας με σώμα λιονταριού, φτερά πουλιού και κεφάλι γυναίκας. Ανάμεσα στα έργα που πλαισιώνουν την ενότητα αυτή ξεχωρίζει η εκπληκτικής ομορφιάς Σφίγγα της Αμφίπολης. Πρόκειται για μια αριστουργηματική μαρμάρινη γυναικεία κεφαλή που φαίνεται να ταιριάζει στο σώμα της μιας από τις δύο Σφίγγες, οι οποίες φυλάσσουν και ταυτόχρονα κοσμούν το υπέρθυρο της εισόδου του μνημείου στον λόφο Καστά της Αμφίπολης. Το σχεδόν ωοειδές πρόσωπο κλίνει ελαφρά προς τα αριστερά της ακολουθώντας τη συστροφή του δυνατού λαιμού. Οι κυματιστοί βόστρυχοι της επιμελημένης κόμμωσης πέφτουν στον αριστερό της ώμο. Η μορφή φορά υψηλό πόλο (υψηλό κάλυμμα κεφαλής) στο κεφάλι, που περιβάλλεται από λεπτή έξεργη ταινία στο επάνω μέρος (σύμβολο της Σφίγγας). Η απόκοσμη ομορφιά των λεπτών χαρακτηριστικών της, το ισχυρό πηγούνι, το εύσαρκο των παρειών της, τα εξαιρετικά πλαστικά αποδοσμένα μισάνοικτα χείλη, η κομψή σύμμετρη μύτη και τα λεπτά τοξωτά της φρύδια καθιστούν το γλυπτό αυτό ένα εξαιρετικό έργο τέχνης, η ομορφιά του οποίου δε θα μπορούσε να απουσιάζει από μια Έκθεση που είναι αφιερωμένη στο Κάλλος.

Αντίστοιχα, το πήλινο ακρωτήριο με τη μορφή καθιστής Σφίγγας από το ιερό του Απόλλωνα στο Θέρμο, που χρονολογείται γύρω στα 470/460 π.Χ. αποτελεί και αυτό ένα αριστούργημα της αρχαίας τέχνης. Η φτερωτή δαιμονική μορφή φορά πόλο και παριστάνεται οκλάζουσα στα πίσω πόδια, με ορθωμένο κορμό ώστε να τονίζεται το νεανικό της στήθος, να κοιτάζει μετωπικά σε μια στοχαστική ενατένιση. Μεγάλα αμυγδαλωτά μάτια με έντονο, γεμάτο ζωή βλέμμα, τοξωτά φρύδια, δυνατό πηγούνι, απαλές παρειές, πλαστική αρμονία και μια έκφραση περηφάνιας χαρακτηρίζουν το αυστηρά όμορφο πρόσωπό της. Το δαιμονικό ον δεν είναι φοβερό, καθώς αποδίδεται πλέον ως αισθησιακή μορφή που χαρακτηρίζεται από θηλυκή αύρα. Μαζί της ήρθε και ένα ακόμη αριστουργηματικό έργο, ο πήλινος ηγεμόνας καλυπτήρας-ακροκέραμο με γυναικεία προτομή από τη στέγη του ίδιου ναού στο Θέρμο. Η μορφή φορά πόλο και στο πρόσωπο, τα μεγάλα εκφραστικά αμυγδαλόσχημα μάτια – εδώ θα ταίριαζε ο χαρακτηρισμός «σφιγγομάτα» – τα τονισμένα ζυγωματικά, τα χυμώδη χείλη που διατηρούν ακόμη το αρχαϊκό μειδίαμα και τα μαλλιά που πέφτουν βαθμιδωτά αριστερά-δεξιά, αφήνοντας ελεύθερο ένα τριγωνικό μέτωπο, προσδίδουν ιδιαίτερη ζωντάνια στη μορφή.

Μαρμάρινο άγαλμα Σκύλλας.

Μαρμάρινο άγαλμα Σκύλλας.

Από την Όστια.
1ος αι. μ.Χ. Όστια, Αρχαιολογικό Μουσείο 183.
© Archivio Fotografico, Parco archeologico nazionale di Ostia antica.
Φωτογραφία: Ειρήνη Μίαρη.
Μαρμάρινο άγαλμα Σκύλλας.
1

Μαρμάρινο άγαλμα Σκύλλας.

Από την αρχαία Ελεύθερνα.
1ος αι. π.Χ. / 1ος αι. μ.Χ. Μουσείο αρχαίας Ελεύθερνας Λ 121.
© Πανεπιστήμιο Κρήτης/ΥΠΠΟΑ.
Φωτογραφία: Σωκράτης Μαυρομμάτης.
Πήλινο γωνιακό ακρωτήριο με τη μορφή καθιστής Σφίγγας.
2

Πήλινο γωνιακό ακρωτήριο με τη μορφή καθιστής Σφίγγας.

Από το Ιερό του Απόλλωνος Θερμίου στον Θέρμο.
470 – 460 π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Θέρμου 40 (177) – 41 (178).
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Αιτωλοακαρνανίας και Λευκάδος/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Γεώργιος Μαρκιανός.
Πήλινο ακροκέραμο με γυναικεία προτομή που φέρει πόλο.
3

Πήλινο ακροκέραμο με γυναικεία προτομή που φέρει πόλο.

Από την πρώιμη κλασική στέγη του ναού του Απόλλωνος Θερμίου στον Θέρμο.
470 – 460 π.Χ. Αρχαιολογικό Μουσείο Θέρμου 1264.
© ΥΠΠΟΑ/Εφορεία Αρχαιοτήτων Αιτωλοακαρνανίας και Λευκάδος/ΟΔΑΠ.
Φωτογραφία: Γεώργιος Μαρκιανός.
Άποψη της Έκθεσης

Άποψη της Έκθεσης

Φωτό. Πάρις Ταβιτιάν © Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης

Αντικείμενα Ενότητας:
Δαιμονικό κάλλος

error: Content is copyrighted